Enhavo

1 Statika ekvilibro	1

1.1 Fortoj en ekvilibro	1

1.1.1 Rezultanto kaj paralelogramo de fortoj	1

1.1.2 Ekvilibro de tri fortoj	2

1.1.3 Malkompono de forto en komponantojn	3

1.1.4 Malkompono de pezoforto sur klinita ebeno	4

1.1.5 Ekzemploj	4

1.1.6 Solvendaj problemoj	5

1.2 Tordomomanto	6

1.2.1 Mekanika ekvilibro	7

1.2.2 Masocentro	10

1.2.3 Specoj de ekvilibro	12

1.2.4 Stabileco – sekureco rilate al renversiĝo	13

1.2.5 Ekzemploj	14

1.2.6 Solvendaj problemoj	15

2 Movo kaj forto	16

2.1 Ĝeneralaĵoj pri movo	16

2.1.1 Rapido kaj akcelo	16

2.1.2 Movo kun konstanta akcelo	18

2.2 Forto kaj akcelo	19

2.2.1 Leĝa difino de la unuo 1 N – baza ekvacio de mekaniko	19

2.2.2 Libera falo	20

2.2.3 Falo en aero – paraŝutado	21

2.2.4 Akcelo sur klinita ebeno	22

2.3 Movenergio	23

2.3.1 Ekzemploj	23

2.4 Unuforma cirkla movo	26

2.5 Centra forto	27

2.5.1 Kalkulado de la centra forto	27

2.5.2 Ekzemploj	28

2.6 Solvendaj problemoj	30

3 Elektromagneta forto	31

3.1 Fundamentoj de magnetismo	31

3.1.1 Bazaj magnetaj fenomenoj	31

3.1.2 Klarigo de magnetado – elementaj magnetoj	32

3.1.3 Magneta kampo	33

3.2 Elektra kurento en magneta kampo	34

3.2.1 Magneta kampo de elektra kurento	34

3.2.2 Magneta forto aganta al elektra kurento	36

3.2.3 Mezuro de magneta kampo	37

3.2.4 Kalkulado de elektromagneta forto	38

3.2.5 Unuopa volvo kaj volvaĵo en magneta kampo	40

3.2.6 Forto inter paralelaj konduktiloj trafluataj de kurento	41

3.2.7 Difino de la mezurunuo ampero	41

3.3 Analogaj kurentmezuriloj	42

3.3.1 Mezurilo kun turniĝanta bobeno	42

3.3.2 Mezurilo kun moviĝanta fero	43

3.4 Elektraj motoroj	44

3.4.1 Motoroj por unudirekta kurento	44

3.5 Magneta kampo de bobeno - magneta permeablo	45

3.5.1 Kampo de bobeno	45

3.5.2 Magneta permeablo	46

3.6 Forto aganta al moviĝanta ŝargo - Lorenca forto	47

3.6.1 Defleksado de moviĝanta ŝargo en magneta kampo	48

3.6.2 Katodradia tubo	48

3.7 Ekzemploj	50

3.7.1 Solvendaj problemoj	50

4 Elektromagneta indukto	51

4.1 Indukto en movataj konduktantoj	51

4.1.1 Indukto en rotacianta volvo	52

4.2 Elektromagneta indukto kaj magneta flukso	53

4.2.1 Magneta flukso – leĝo pri elektromagneta indukto	54

4.3 Indukto kaj energio	56

4.3.1 Leĝo de Lenz	57

4.4 Generatoroj	58

4.4.1 Generatoroj por unudirekta tensio	58

4.4.2 Generatoroj por alterna tensio	59

4.4.3 Trifaza elektro	59

4.5 Transformilo	60

4.5.1 Funkciado de transformilo	60

4.5.2 Rilatumo inter la tensioj kaj kurentoj de transformilo	61

4.5.3 Perdoj de transformilo	62

4.5.4 Transmisio de elektra energio	63

4.6 Solvendaj problemoj	65

Statika ekvilibro

Fortoj en ekvilibro

Rezultanto kaj paralelogramo de fortoj

Fig. 1 Sama plilongigo de risorto Eksperimento 1 - Rezultanto

La du fortoj F1 = 2,7 N kaj F2 = 1,4 N plilongigas la risorton de Fig. 1 je la distanco s. Sama plilongigo estas atingebla ankaŭ per la sola forto FR = 3,1 N . Tio signifas, ke la fortoj F1 kaj F2 kune, havas saman efikon kiel la forto FR sola. Oni nomas FR rezultanta forto aŭ rezultanto de la du fortoj F1 kaj F2 .

Ĝenerale validas:

La rezultanto de pluraj fortoj estas tiu forto, kiu sola havas saman efikon, kiel la konsideritaj fortoj kune.

Por eltrovi la rezultanton de pluraj fortoj, ne sufiĉas fari sumon de la rilataj grandoj. Videblas el la supra eksperimento, ke

Sed fortoj ja estas vektoroj, kaj pro tio gravas ne nur ilia grando, sed ankaŭ ilia direkto. La rezultanto de pluraj fortoj akireblas nur, farante tiel nomantan vektoran sumon.

Kiam agas nur du fortoj, la vektora sumo estas facile trovebla per paralelogramo de fortoj. Oni povas konstrui ĝin en la sekvanta maniero:

Unue estas difinita taŭga skalo por la fortoj.

La donitaj fortoj estas desegnataj en la difinita skalo kiel sagoj kun ĝusta direkto.

Paralele al la agolinioj de la donitaj fortoj oni desegnas helpliniojn por konstrui paralelogramon.

Fig. 2: Konstruado de paralelogramo de fortoj La diagonalo de paralelogramo fariĝas la vektoro de la rezultanto.

La procedo estas ilustrata en la sekva Fig. 2

Kiam du fortoj ortas, eblas determini la grandon de la rezultanto ne nur per paralelogramo sed ankaŭ kalkulante ĝin helpe de la teoremo de Pitagoro (1 Pitagoro (greke Πυθαγόρας 570 a.K. - ~510 a.K.) Greka filozofo kaj matematikisto. Tridekjaraĝa, li direktiĝis al Krotono en Italio, kie li fondis filozofian komunumon laŭmodele de la religiaj kunfrataroj. ) (2 Uzante la metodojn de trigonometrio, la grando de la rezultanto kaj ĝia direkto estas kalkulebla senprobleme ankaŭ se la fortoj ne ortas. Sed tio ne estos pritraktata en tiu ĉi libro. ). En tiu kazo, la grando de la rezultanto egalas al:

Fig. 3: Telegrafa fosto

Ekzemplo 1 - Telegrafa fosto

Ĉe la telegrafa fosto de Fig. 3 la unua konduktilo tiras orienten, per forto de 440 N kaj alia konduktilo tiras suden, per forto de 280 N .

Eltrovu la grandon kaj direkton de la rezultanto!

Solvo

Fig. 4:

Por eltrovi la direkton de la rezultanto, necesas konstrui paralelogramon de fortoj. El tiu rezultas, ke a = 32 °. Videblas ankaŭ, ke la longo de la sago, kiu rilatas al la rezultanto, konformas al la valoro eltrovita per la teoremo de Pitagoro.

Respondo:

La grando de la rezultanto egalas al 520 N kaj ĝi tiras sud-orienten laŭ angulo de 32 °.

Ekvilibro de tri fortoj

Fig. 5: La rezultanto de du fortoj ekvilibrigas la trian forton. Punktmaso (aŭ korpo) troviĝas en ekvilibro, kiam la vektora sumo de ĉiuj fortoj agantaj sur ĝin estas nulo. Sekvas , ke tri fortoj agantaj en sama punkto ekvilibras, kiam la rezultanto de du el ili, havas saman grandon kaj inversan direkton de la tria (vidu Fig. 5 ).

Malkompono de forto en komponantojn

En multaj realaj situacioj, iu ekstera forto aganta sur konstruaĵo, estas ekvilibrigata per pluraj fortoj, kies direktoj estas konataj. Ekzemploj estas prezentataj en la sekva Fig. 6.

Maldekstre la stangoj 1 kaj 2 ekvilibrigas la pezoforton de la lampo. Se la stangoj estas turneblaj ĉe siaj ekstremaĵoj, la fortoj estigataj per la stangoj, havas saman direkton de la stangoj mem.

Dekstre la pezoforto de la lampo estas ekvilibrigata per du fortoj, kiuj havas direkton de la ŝnuroj 1 kaj 2.

Fig. 6: Stratlampoj Por eltrovi la fortojn, kiuj ŝarĝas la elementojn de la konstruaĵo, necesas malkomponi la eksteran forton. Eblas fari tion per konstruo de paralelogramo, kies lateroj havas direkton de la komponantoj, kaj kie la donita forto fariĝas diagonalo.

La procedo ilustrita en Fig. 7 estas la sekva :

Unue oni difinas taŭgan skalon por la fortoj.

La donita forto estas desegnata en la difinita skalo kiel sago, laŭ ĝusta direkto.

Estas desegnataj la agolinoj de la trovendaj fortoj.

Paralele al la agolinioj de la trovendaj fortoj oni konstruas helpliniojn. Rezultas paralelogramo, kies diagonalo fariĝas la donita forto.

Fig. 7: Malkompono de forto

Malkompono de pezoforto sur klinita ebeno

Fig. 8 En ĉapitro 5 de la unua volumo, la forto, kiu necesas por puŝi supren la barelon de Fig. 8, estis determinita helpe de la leĝo de konservado de energio.

Fig. 9 Malkompono de pezoforto Eblas eltrovi la forton FT ankaŭ per mal- kompono de la pezoforto FG en du kompo- nantojn. La unua komponanto FT agas laŭlonge la klinebeno kaj tiras la barelon malsupren, la dua komponanto FN agas orte al la klinebeno kaj premas la barelon sur la ebeno.

Pro la simileco de la triangulo de fortoj (rozkolora) kun la triangulo de klinita ebeno (griza vidu Fig. 9 ) rezultas:

Fig. 10: Turniĝanta murgruo

Ekzemploj

Ekzemplo 2 - Murgruo

Al murgruo de Fig. 10 estas pendigita metala cilindro kun maso de 130 kg .

Determinu la fortojn en la stangoj 1 kaj 2.

Solvo

Fig. 11: Malkompono de FG

Se la stangoj estas turneblaj ĉe siaj ekstremaĵoj, la direkto de la fortoj F1 kaj F2 estas tiu de la rilataj stangoj. Eblas konstrui la komponantojn laŭ la metodo klarigita en Fig. 7 . La rezulto estas montrata en sekva Fig. 11.

Pro la simileco de la grizaj trianguloj, eblas ankaŭ kalkuli la fortojn.

La rezultoj estas sufiĉe koincidantaj.

Fig. 12: Stratlampo pendigita per du kabloj Ekzemplo 3 -Stratlampo

La maso de la lampo en Fig. 12 egalas al 9,5 kg.

Kiom grandas la fortoj en la kabloj 1 kaj 2?

Solvo

Fig. 13: Malkompono de pezoforto La direkto de la fortoj F1 kaj F2 estas sama kiel tiu de la rilataj kabloj.

Eblas konstrui la komponantojn laŭ la metodo klarigita en par. 1.1.3 Fig. 7 .

La rezulto estas montrata en Fig. 13.

Fig. 14

Solvendaj problemoj

La du fortmezuriloj de Fig. 15 montras saman forton egala al 2,5 N. La angulo egalas al a = 120°.

Fig. 15	Determinu la mason de la pendigita pezilo!

La pezilo de Fig. 15 havas mason de 500 g kaj la angulo egalas al a = 120°.

Determinu la fortojn en la du fortmezuriloj!

En la eksperimenta konstruaĵo de Fig. 14 la fortmezurilo montras F1 = 2,1 N .

Determinu la mason de la pendigita pezilo!

Solvoj

La maso egalas al 250 g.

La fortoj en la du fortmezuriloj egalas al 4,9 N.

La maso egalas al 200 g.

Tordomomanto

Eksperimento 2 - Tordomomanto

Fig. 16 Fig. 17 La motoro de Fig. 16 turniĝas kaj ĝia ŝafto estas bremsata per la ligna pinĉilo. Por malebligi turnadon de la pinĉilo, oni haltigas ĝin per la forto F , kiu estas mezurata per fortmezurilo. La valoro de la forto F ŝanĝiĝas, depende de la distanco r inter la turni- ĝanta ŝafto kaj la alkroĉ- punkto de la forto mem.

Se oni atentas, ke la forto agu ĉiam orte al la brako de la pinĉilo kaj la motoro turniĝas ĉiam en samaj kondiĉoj, oni eltrovas la valorojn de la sekva tabelo 1.

Tab. 1 Fig. 18 El Tab. 1 rezultas, ke en ĉiu okazo la produto de distanco kaj forto egalas al preskaŭ sama valoro. Do por la motoro turniĝanta en difinitaj kondiĉoj validas

La produto nomiĝas tordomomanto M. Fakte la valoro eltrovita en eksp. 2 estas la tordomomanto de la motoro, en la kondiĉoj, en kiuj ĝi laboras dum la eksperimento.

Fig. 19 Ĝenerale tordomomanto, rilate al iu punkto O, estas produto de la forto F kaj de la distanco r inter la agorekto de la forto kaj la punkto O (vidu Fig. 19).

r nomiĝas levbrako de la forto F rilate al la rotacicentro O.

Fig. 20: Momantoboltilo Ekzemplo 4 - Momantoboltilo (3 Momantoboltiloj estas boltoturniloj, kiuj ebligas fiksturni boltojn je difinita reguligebla tordomomanto. )

Kiom grandas la tordomomanto rezultanta el forto F = 250 N en la situacio de Fig. 20 ?

Solvo

Eblas solvi la problemon per diversaj metodoj.

a) El desegno en skalo Fig. 22 (4 Kompreneble, se oni konas trigonometrion, la longo de la levbrako estas ankaŭ kalkulebla per la formulo ) troveblas la longo de levbrako egala al

Fig. 21: Solvo b)

Fig. 22 Solvo a) b) Oni povas malkomponi F en du komponantoj, F1 orta al momantoboltilo kaj F2 paralela al momanto- boltilo (vidu Fig. 21). F2 ne estigas momanton, ĉar ĝia agorekto trapasas punkton O. Pro tio la mo- manto de F1 estas la tuta momanto. El paralelogramo rezultas:

Kiel atendite, la rezulto estas sama kiel tiu de solvo a).

Mekanika ekvilibro

Fizika sistemo (punktmaso, aro da punktmasoj aŭ rigida korpo) troviĝas en mekanika ekvilibro, kiam la sumo de ĉiuj fortoj sur ĉiuj eroj de la sistemo estas nul, kaj ankaŭ la sumo de ĉiuj tordomomantoj sur ĉiuj eroj de la sistemo estas nul. En formuloj:

Fig. 23: Momanto tordanta dekstren 1. 2.

Rigida korpo en mekanika ekvilibro spertas nek linian, nek rotacian akcelon; tamen ĝi povas esti rekte movanta aŭ rotacianta kun konstanta rapido.

Kiel fortoj, ankaŭ momantoj estas vektoroj kaj havas ne nur grandon, sed ankaŭ direkton. La direkto de la momanto vektoro ortas sur la ebeno, kiu enhavas la forton F kaj la levbrakon r. (vidu Fig. 23)

Fig. 24 Por la problemoj pritraktataj en ĉi tiu libro sufiĉas distingi inter momantoj tordantaj dekstren kaj momantoj tordantaj maldekstren. Dekstren tordantaj kaj matematike negativaj estas tiuj, kiuj tordas en la direkto de horloĝmontrilo. Tiuj, kiuj tordas kontraŭ la direkto de horloĝmontrilo, estas maldekstren tordantaj kaj pozitivaj. (vidu Fig. 24). En mekanika ekvilibro la sumo de la momantoj dekstren tordantaj devas egali al la sumo de la momantoj tordantaj maldekstren .

Fig. 25: Levilo en ekvilibro Ekzemplo 5 - Levilo 1

La peziloj de Fig. 27 havas mason de po 200 g.

Kiom devas grandi la fortoj aplikataj al fortmezurilo kaj al turnopunkto O, por ke la levilo estu en ekvilibro?

Solvo

La distancoj estas la sekvaj:

Eblas solvi la problemon per diversaj metodoj konsiderante, ke estu:

a) Ekvilibro rilate al punkto O (5 En ĉi tiuj kalkuloj la levilo mem, sen eksteraj fortoj, estas konsiderata en ekvilibro! )

b) Ekvilibro rilate al punkto C

Fig. 26: Levilo en ekvilibro Kiel oni atendis, la rezultoj de la du metodoj estas egalaj.

Ekzemplo 6 - Levilo 2

La pezilo de Fig. 26 havas mason egala al 200 g.

Kiom grandas la forto aplikata al fortmezurilo, kiu ekvilibrigas la levilon per ŝnuro?

Solvo

El skala desegno aŭ kalkulo rezultas la longo de la levbrako r = 23 cm.

Rilate al punkto O la forto FG estigas maldekstren tordantan momanton Mm , kiun ekvilibrigas la dekstren tordanta momanto Md de la forto F1 .

Pro la ekvilibra kondiĉo devas esti

Oni povas solvi la problemon ankaŭ, konsiderante la forton F1 malkomponita en komponanto orta al levilo F1O kaj en komponanto paralela al levilo F1P .

Tiam la levbrako de la forto F1O tordanta dekstren, egalas al 25 cm. La forto F1P ne estigas momanton, ĉar ĝia agorekto trapasas punkton O.

Pro ekvilibro validas

Pro la simileco de la grizaj trianguloj

Kiel oni atendis.

Kompreneble la lasta rezulto atingeblas ankaŭ per grafika metodo.

Ekzemplo 7 - Stratlampo

Fig. 27 La stratlampo de Fig. 27 havas mason de 13 kg. La longoj de la figuro estas a = 2,4 m , b = 1,4 m .

Konsideru mekanikan ekvilibron de la lampo kaj de la stangoj 1 kaj 2.

Solvo

Per malkompono de la forto FG laŭ la direktoj de la stangoj 1 kaj 2 oni eltrovas la fortojn F1 kaj F2. Pro la simileco de trianguloj la fortoj estas senprobleme kalkuleblaj.

Fig. 28

Fig. 29 a) ekvilibro de la lampo (Fig. 29)

La tri fortoj agas en la sama punkto O. Ili ne estigas momanton kaj ekvilibras.

b) ekvilibro de la stango 1 (Fig. 28)

Rilate al punkto O1 la forto FG estigas maldekstren tordantan momanton kaj la forto F2 estigas dekstren tordantan momanton. El skala desegno aŭ kalkulo rezultas la longo de la levbrako r = 1,2 m

Fig. 30

Ene de la precizeco de la kalkuloj

c) ekvilibro de la stango 2 (Fig. 30)

Rilate al punkto O2 la forto FG estigas maldekstren tordantan momanton kaj la forto F1 estigas dekstren tordantan momanton.

Ene de la precizeco de la kalkuloj

Masocentro

Kiam oni subtenas korpon en tri arbitraj punktoj, la subtenantaj fortoj ĉiam kapablas ekvilibrigi la pezoforton de la korpo. Se oni celas ekvilibrigi la pezoforton de la korpo per nur unu forto ŝi/li devas serĉi unikan punkton, la masocentron. Simpla eksperimento montrata en la sekvaj Fig. 31/Fig. 33 klarigas tion.

Fig. 32 Fig. 31 Fig. 33

Estas relative facile subteni la libron per tri fingroj, kaj ankaŭ kiam oni ŝanĝas la pozicion de la libro ĝi ekvilibras senprobleme. Subteni la libron per du fingroj estas iomete pli malfacila kaj eblas nur en difinitaj pozicioj. Fine troveblas nur unu punkto, en kiu eblas ekvilibrigi per unu fingro. En ĉi lasta okazo, la forto de la fingro, kiu ekvilibrigas la pezoforton trapasas la masocentron de la libro, kiu staras ĝuste super la fingro.

Rezultas, ke la masocentro de rigida korpo estas tiu punkto, en kiu la pezofortoj agantaj sur ĉiuj eroj de la korpo estas ekvilibrigeblaj per nur unu forto, direktita supren. La grando de tiu forto egalas al la pezoforto aganta sur la tuta korpo. Oni diras ankaŭ, ke masocentro estas tiu punkto, en kiu agas la tuta pezoforto de ĉiuj eroj de la korpo.

Fig. 34: Ekvilibro sur la pinto de skribilo Alia eksperimento, kiu bone klarigas la koncepton estas montrata en Fig. 34. La tuta korpo kunmetita el du forkoj, ŝtopilo kaj dentpinglo havas sian masocentron ĝuste ĉe la pinto de la globkrajono. Pro tio la forto aplikata per la pinto ekvilibrigas ĝin.

En homogenaj korpoj (ĉie faritaj el sama materialo), simetriaj aksoj trapasas masocentron kaj pro tio, se homogena korpo havas plurajn simetriajn aksojn, ili kruciĝas en masocentro.

Fig. 35 Ekzemplo 8 - Masocentro 1

La tuta maso de la ludaŭto de Fig. 35 egalas al 140 g. Mezurante la forton, kiu agas sur la antaŭajn radojn oni trovas FA=0,62 N. La distanco inter la radaksoj egalas al l = 8,5 cm.

Eltrovu la distancon a, je kiu troviĝas la masocentro.

Solvo

La pezoforto agas en la masocentro. Pro la ekvilibro de momantoj rilate al punkto B (malantaŭa radakso) rezultas:

Eksperimento 3 - Balailo en ekvilibro

Fig. 36 Balailo en ekvilibro Apogita sur du fingroj, eblas ekvi- librigi senprobleme la balailon, se ĝia masocentro troviĝas inter la du fin- groj. (vidu Fig. 36 a)

Kiam oni proksimigas la fingrojn, ili moviĝas alterne relative al bastono kaj fine renkontiĝas, ĝuste kiam la masocentro de la tuta balailo troviĝas meze de la kuntuŝiĝantaj fingroj. La kialo estas facile komprenebla.

Por movi la fingrojn relative al la bastono, necesas superi frotforton inter bastono kaj fingro. Tiu frotforto estas ju pli granda, des pli granda estas la apogforto de la balailo sur la fingro mem. La apogforto estas ju pli granda, des pli proksima al masocentro la fingro troviĝas. Pro tio moviĝas ĉiam la fingro, kiu troviĝas pli malproksime de la masocentro kaj ĝi proksimiĝas, ĝis ĝi troviĝas pli proksime al masocentro ol la alia fingro. Fine la fingroj kuntuŝiĝas ĉe la masocentro.

Fig. 37 Ekzemplo 9 - Martelo

La tuta maso de la martelo de Fig. 37 egalas al 740 g. La mezuroj indikitaj en la figuro egalas al a = 29,8 cm kaj b = 2,8 cm. Eksperimente eblas eltrovi la distancon de la masocentro rilate al punkto O egala al c = 3,8 cm.

Kiom grandas respektive la maso de la martelkapo kaj de la tenilo?

Solvo

maso de tuta martelo

La tuta pezoforto FG aganta en la masocentro, devas egali la efikon de la pezofortoj de la martelkapo kaj de la tenilo, agantaj en respektiva masocentro.

Rilate al punkto O pro la egaleco de momantoj rezultas:

Respondo

La maso de la martelkapo egalas al 608 g kaj la maso de la tenilo egalas al 132 g.

Fig. 38 Ekzemplo 10 - Bloketoj

La korpo de Fig. 38 estas farita el kvin LEGO-bloketoj. La maso de ĉiu bloketo egalas al mm kaj la longo egalas al a = 3,2 cm.

Kalkulu la distancon x, ĉe kiu troviĝas la masocentro de la tuta korpo?

Solvo

Rilate al punkto O rezultas:

Specoj de ekvilibro

Fig. 39: Specoj de ekvilibro La korpoj de Fig. 39 ekvilibras ĉar la agorekto de la subtenanta forto trapasas la masocentron M. Sed la speco de ekvilibro en la tri situacioj estas tute alia.

Maldekstre, la korpo troviĝas en stabila ekvilibro. Post malgranda perturbo la pezo- forto mem agas tiamaniere, ke la korpo reiras al la ekvilibra pozicio.

Meze, la korpo troviĝas en malstabila ekvilibro. Post malgranda perturbo la pezoforto agas tiamaniere, ke la korpo tute foriras de la ekvilibra pozicio.

Dekstre, la korpo troviĝas en indiferenta ekvilibro. Post malgranda perturbo ĝi troviĝas en nova ekvilibra pozicio.

Ankaŭ Fig. 40 montras korpojn en stabila, malstabila kaj indiferenta ekvilibro.

Eblas klarigi la specon de ekvilibro ankaŭ helpe de la potenciala energio de korpoj.

Fig. 40 En pozicio a) potenciala energio de la korpo estas minimuma. Por igi ĝin forlasi la pozicion necesas alporti energion.

En pozicio b) potenciala energio de la korpo estas maksimuma. Kiam la korpo forlasas la ekvilibran pozicion, necesas alporti energion por ke ĝi ekvilibru denove.

En pozicio c) en la ĉirkaŭaĵo de korpo la potenciala energio ne ŝanĝiĝas. Pro tio la ankaŭ la ĉirkaŭantaj pozicioj estas ekvilibraj.

Stabileco – sekureco rilate al renversiĝo

Kompreneble necesas, ke konstruaĵoj kaj maŝinoj ĉiam troviĝu en stabila ekvilibro.

Por eviti renversiĝon, la stabiliganta momanto MS rilate al iu renverspunkto O, devas esti pli granda ol la renversanta momanto MR .

La koeficiento de sekureco rilate al renversiĝo egalas al kvociento de la stabiliganta momanto per la renversanta momanto.

Fig. 41 Ventgeneratoro

Kutime la koeficiento de sekureco devas egali almenaŭ al

Ekzemplo 11 - Ventgeneratoro

Por malgranda ventgeneratoro (vidu Fig. 41) oni kalkulas, ke la ventforto FV egalas maksimume al 3400 N. La tuta maso de la generatoro kun masto egalas al 620 kg kaj la maso de la betona fundamento egalas al 9500 kg. La mezuroj indikitaj en la figuro estas:

h = 12 m a = 2,2 m b = 1,2 m

Kiom grandas la koeficiento de sekureco de la konstruaĵo rilate al renversiĝo?

Solvo

ventforto

maso de generatoro kun masto

maso de fundamento

stabiliganta momanto rilate al O

renversanta momanto rilate al O

koeficiento de sekureco rilate al renversiĝo

Fig. 42 Kiam sur korpon agas nur fortoj kaj ne agas momantoj, tiam la korpo ekvilibras, se la agorekto de la rezultanto de la agantaj fortoj staras inter la eblaj renversaksoj de la korpo. En Fig. 42 la korpo estas stabila ĉar la agorekto de la rezultanto FR pasas inter la punktoj O1 kaj O2. Ĝi estus stabila ankaŭ se agus nur la gravita forto FG. En la pozicio 3 de Fig. 43 la korpo troviĝas en malstabila ekvilibro, ĉar la masocentro staras ĝuste super la renversakso O2.

Fig. 43

Fig. 44: Levĉaro Ekzemploj

Ekzemplo 12 - Levĉaro 1

La levĉaro de Fig. 44 havas tutan mason de 2800 kg . La maso de la levita kesto egalas al 900 kg. La horizontala distanco inter masocentro kaj antaŭa radakso egalas al c=1,0 m. La aliaj mezuroj indikitaj en la figuro estas la sekvaj:

a = 1,5 b = 0,8 m

a) Kiom grandas la forto aganta sur la antaŭa respektive la malantaŭa radakso.

b) Kiom grandas la koeficiento de sekureco rilate al la antaŭa radakso.

Solvo

tuta maso de la levĉaro

tuta maso de la kesto

a) Rilate al la malantaŭa radakso rezultas pro ekvilibro de momantoj:

pro la ekvilibro de fortoj rezultas:

b) Rilate al la antaŭa radakso rezultas:

stabiliganta momanto

renversanta momanto

koeficiento de sekureco rilate al renversiĝo

Ekzemplo 13 - Levĉaro 2

La levĉaro de Fig. 44 havas tutan mason de 2800 kg kaj mezuroj kiel en la antaŭa ekzemplo.

Kiom povas grandi la maso de la levata kesto, se la sekureco rilate al renversiĝo devas egali almenaŭ al sR = 2.

Solvo

a) Rilate al la antaŭa radakso rezultas:

stabiliganta momanto

renversanta momanto

maksimuma maso de la kesto

Solvendaj problemoj

Fig. 45: Martelo sur la tablo La kapo de martelo en Fig. 45 havas mason de 900 g.

Kiom povas grandi maksimume la maso de la tenilo, por ke la martelo estu en stabila ekvilibro en la desegnita pozicio?

Fig. 46

La korpo de Fig. 46 farita el tri LEGO-bloketoj estas en ekvilibro ĉar ĝia masocentro troviĝas maldekstren de la renverspunkto O.

Fig. 47 Kalkulu la distancon x, ĉe kiu troviĝas la masocentro de la tuta korpo ?

Fig. 48 Kial la liniilo en Fig. 47 ekvilibras sur la rando de la tablo, kiam oni pendi- gas martelon sur ĝi?

Por malgranda ventgeneratoro (vidu Fig. 48) oni kalkulas, ke la ventforto egalas maksimume al 4000 N. La tuta maso de la generatoro kun masto egalas al 620 kg. La mezuroj indikitaj en la figuro estas:

h = 12 m a = 2,2 m b = 1,2 m

Kiom devas grandi la maso de la betonfundamento, por ke la koeficiento de sekureco de la konstruaĵo rilate al renversiĝo estu almenaŭ egala al 1,5?

Respondoj

La maksimuma maso de la tenilo egalas al 103 g.

La distanco x egalas al 26,7 mm.

La tuta korpo kunmetita el martelo, liniilo kaj kaŭĉukbendo troviĝas en ekvilibro en la situacio de Fig. 47, ĉar ĝia komuna masocentro troviĝas ĝuste sub la rando de la tablo.

La maso de betonfundamento devas egali minimume al 6720 kg.

Movo kaj forto

Ĝeneralaĵoj pri movo

Fig. 49 Fig. 50: Diagramo tempo-distanco (t-s) Rapido kaj akcelo

En Fig. 49 estas montrata biciklistino, kiu ekveturas, kiam la trafiklumo komutiĝas al verda, kaj haltas ĉe la ruĝa trafiklumo. La spaco, transveturita post po du sekundoj, estas mezurata. La Tab. 2 resumas rilatajn valorojn kaj la Fig. 50 montras rilatan t-s diagramon.

Fig. 51: Diagramo tempo-rapido (t-v) Kun la valoroj de la Tab. 2 eblas kalkuli la valorojn de la Tab. 3

Tab. 2 Tab. 3

Por eltrovi mezan rapidon dum ĉiu intervalo Dt = 2 s estas uzata la formulo Rezultas la t-v diagramo de Fig. 51. Oni vidas, ke la rapido de la biciklistino unue pligrandiĝas, ŝi akcelas. Poste la rapido malgrandiĝas, ŝi malakcelas.

Ĝenerale akcelo okazas ĉiam, kiam la vektora rapido ŝanĝiĝas. Ĝi estas kalkulebla per la formulo: (6 Ĉi tie estas uzata la notaciokaj por emfazi, ke kaj rapido, kaj akcelo estas vektoroj. Ili havas ne nur grandon sed ankaŭ direkton. Plej ofte en la sekvontaj paĝoj, tio ne gravas, kaj pro tio la notacio ne estos uzata. En la ĉapitro pri rotacia movo, kie la vektora kvalito gravas, la notacio estos denove uzata. )

kieestas la diferenco inter fina kaj komenca rapido en tiu intervalo

La mezurunuo de akcelo rezultas

Por la biciklistino de Fig. 49 dum la unuaj sep sekundoj la rapido pligrandiĝas je 7 m/s kaj dum la lastaj sep sekundoj ĝi malgrandiĝas je la sama valoro.

Ju pli grandas la akcelo, des pli kruta estas la kurbo en t-v diagramo.

Por la biciklistino de Fig. 49 la plej granda ŝanĝiĝo de rapido okazas dum la lasta sekundo, kiam ĝi estas

La rilata akcelo estas negativa, ĉar la rapido malpliiĝas.

La plej granda pozitiva akcelo okazas dum la unua sekundo, kiam la ŝanĝiĝo de rapido estaskaj la akcelo

Ekzemplo 14 - Akcelo de aŭtomobiloj

En aŭtoĵurnaloj troveblas la valoroj pri la tempo bezonata de aŭtomobiloj, por atingi difinitajn rapidojn. Ekzemple, por la aŭtomobiloj Fiat 500L kaj VW Golf 2.0 TDI, la valoroj estas tiuj de Tab. 4 . El la valoroj de la tabeloj eblas desegni la diagramon de Fig. 52

Fig. 52

Tab. 4 Kiom grandas la akcelo de la du veturiloj

a) en la unuaj du sekundoj b) por la akcelado inter 120 km/h kaj 130 km/h

Solvo

a) El diagramo de Fig. 52 rezultas, ke post du sekundoj la veturiloj atingas rapidon de 24 km/h respektive 34 km/h. El tio kalkuleblas la sekvantaj akceloj:

Fiat 500L

VW Golf

b) La ŝanĝiĝo de rapido por ambaŭ veturiloj egalas al . La rilataj tempoj rezultas el Tab. 4

Fiat 500L

VW Golf

Movo kun konstanta akcelo

El la supraj t-v diagramoj rezultas, ke ju pli kruta estas la kurbo en t-v diagramo, des pli granda estas la akcelo. Se la movo okazas kun konstanta akcelo, ĝia prezentaĵo en t-v diagramo estas rekto.

Ekzemplo 15 - Ekveturado kun konstanta akcelo

Veturilo ekveturas kun konstanta akcelo de 1,5 m/s².

Fig. 53: t-v diagramo de konstanta akcelado a) Kalkulu la rapidon atingitan post 6 s .

b) Desegnu la t-v diagramon por 6 s !

c) Kalkulu la distancon trairita post 6 s !

Solvo

a)

ĉar la komenca rapido estas nul.

b) Rezultas la t-v diagramo de Fig. 53

c) Por kalkuli la distancon estas uzebla la konata formulo , kie estas la meza rapido dum la tempo t. Ĉar la akcelo estas konstanta, la rapido kreskas proporcie kun la tempo.

La meza rapido estas kalkulebla per la formulo .

Sekvas:

Oni vidas, ke en t-v diagramo, la distanco trairita estas prezentebla per la areo sub la linio, kiu prezentas la movon. Por ekveturado kun konstanta akcelo la areo estas triangula (griza triangulo en Fig. 53).

La rezultoj de ekzemplo 15 estas ĝenerale validaj. Por konstanta akcelado ekde halto, oni akiras la sekvajn formulojn por la fina rapido, la meza rapido kaj por la trairita distanco post la tempo t.

Fig. 54: t-s diagramo de konstata akcelado fina rapido meza rapido

trairita distanco

La lasta formulo montras, ke la t-s diagramo de la konsiderata movo estas parabolo. Por la movo de ekzemplo 15 tio estas montrata en Fig. 54.

En diagramo de Fig. 54. videblas, ke kiam la tempo duobliĝas la trairita distanco kvarobliĝas.

Fig. 55: Risorto akcelas eksperimentan veturileton Forto kaj akcelo

En la unua volumo estis enkondukita la forto kiel kaŭzo de akcelo. Simpla eksperimento de Fig. 55 sen mezurado, kvalite montras:

Ju pli granda estas la forto, des pli grandas la akcelo.

Ju pli granda estas la maso, des pli malgrandas la akcelo.

Matematike oni skribas tion jene:

Leĝa difino de la unuo 1 N – baza ekvacio de mekaniko

En la unua volumo estis donita statika difino de la fortunuo neŭtono.

Laŭleĝe la neŭtono estas difinita baze de la akcelanta efiko de fortoj.

Unu neŭtono ( 1 N) estas la forto necesa por akceli mason de unu kilogramo je unu metro kvadratsekunde (1 m/s²)

El tiu difino rezultas, ke la konstanto en la supra formulo estas unu. Sekvas la tiel nomata baza ekvacio de mekaniko

Fig. 56: Avio Airbus 330

Ekzemplo 16 -Avio

Maksimume la ekflugmaso de la avio Airbus 330 povas egali al 238 tunojn. Ĝiaj du motoroj havas puŝforton de po 300 kN.

a) Kiom grandas la akcelo dum ekflugo?

b) Ĉu kurejo, kiu longas 1500 m sufiĉas por atingi la minimume necesan rapidon de 270 km/h por ekflugi?

Solvo

a)

b)

Respondo: La maksimuma akcelo dum ekflugo egalas al 2,52 m/s². Se ĉio perfekte funkcias, la avio atingas la minimuman rapidon por ekflugi sed la sekureco estas tre malgranda. Pro tio grandaj avioj, kiel "Airbus 330", ekflugas nur de flughavenoj, kiuj havas kurejon longan minimume 3000 m.

Libera falo

Libera falo estas la movo, kiu estiĝas, kiam sur korpo agas nur la gravita forto (aŭ pezoforto) FG. Se la faldistanco ne estas tro granda, la forto povas esti konsiderata konstanta kaj pro tio la estigata movo estas konstante akcelata.

La rezultanta akcelo estas

La valoro de la akcelo de libere falantaj korpoj estas egala al valoro de la lokofaktoro g (vidu volumon 1 par. 2.2.2). Sur la Tero ĝia meza valoro estas g = 9,81 m/s²

Por libere falantaj korpoj la validantaj formuloj estas resumataj ĉisekve.

fina rapido post tempo t : faldistanco post tempo t:

Fig. 57 Ekzemplo 17 - Libera falo 1

La Fig. 57 montras libere falantan pilkon. La tempointervalo inter du sekvantaj prezentitaj pozicioj egalas al 0,05 s.

a) Kiom grandas la tuta faldistanco post 0,5 s kaj la tiam atingita rapido ?

b) Post kiom da tempo la faldistanco egalas al 0,5 m, kiom grandas tiam la rapido?

Solvo

a)

b)

Respondo: a) Post libera falo de 0,5 sekundoj, la distanco trairita egalas al 1,2 m kaj la rapido atingita egalas al 4,9 m/s.

b) Por trairi distancon de 0,5 m necesas 0,32 s kaj la tiam atingita rapido egalas al 3,1 m/s.

La lastaj formuloj de ekzemplo 17 taŭgas por kalkuli la rapidon de libere falanta korpo post falo tra konata distanco h.

La tempo necesa estas Por la rapido sekvas

Ekzemplo 18 - Libera falo 2

Kiom grandas la rapido de korpo, libere falanta ene de gravita kampo de la Tero, post faldistanco de 1000 m?

Solvo

Falo en aero – paraŝutado

Ekzemplo 18 montras, ke post 1000 metroj da libera falo, korpo atingas rapidon de 504 km/h. Sed ene de la tera atmosfero, tute libera falo ne eblas.

Fig. 58: Paraŝutisto en kutima falpozicio Dum falo en aero, kiam la rapido plialtiĝas, ankaŭ la rezisteco de aero fariĝas pli granda. Pro tio la akcelanta forto, kaj sekve la akcelo, malgrandiĝas. Fine, kiam la akcelanta pezoforto kaj la bremsanta frotforto fariĝas samgrandaj, akcelo nuliĝas kaj la rapido restas konstanta ĉe sia maksimuma valoro.

Paraŝutisto en malalta atmosfero, en kutima falpozicio (vidu Fig. 58), post ĉirkaŭ 10 sekundoj atingas maksimuman rapidon de 200 km/h (55 m/s). Kiam paraŝuto estas malfermita, okazas malakcelo egala al ĉirkaŭ 50 m/s². Tio signifas, ke dum ĉirkaŭ unu sekundo la rapido atingas finan falrapidon de 4 m/s, je kiu paraŝutisto alteriĝas.

Ekzemplo 19 - Paraŝutado 1

Fig. 59 montras t-v diagramon de paraŝutisto, kiu malfermas paraŝuton 15 s post la eksalto (en ĉi tiu kazo tre malfrue!!) kaj atingas teron post entute 30 s.

Fig. 59 Kiom grandas la alto, de kie li eksaltis?

Solvo

Ni jam vidis, ke la areo sub la kurbo en t-v diagramo prezentas la distancon trairata dum la movo.

La tuta areo konsistas el kvar grize koloritaj, facile kalkuleblaj partoj kaj el malgranda parto inter la kurbo kaj la unua triangulo. Ĉilasta estas nur proksimume kalkulebla.

a) distanco dum akcelata movo (0s -10s)

Dum la unuaj 10 sekundoj la rapido plialtiĝas de 0 m/s al 55 m/s. Tio signifas, ke la meza akcelo egalas al 5,5 m/s². El diagramo rezultas, ke la akcelo malpliiĝas de la komencaj 9,8 m/s² al nul. Post 5 sekundoj la reala rapido superas je 10 m/s la rapidon, kiu estus atingata kun konstanta akcelo. Pro tio la meza rapido dum la akcelo de paraŝutisto proksimume kalkuleblas sekvamaniere.

b) distanco dum falo kun fina rapido

c) distanco dum malfermo de paraŝuto (15s – 16s)

d) distanco dum descendo kun malfermita paraŝuto (16s – 30s)

Entute la faldistanco rezultas

Akcelo sur klinita ebeno

Eksperimento 4 - Akcelo sur klinita ebeno

Fig. 60: Akcelado laŭlonge de klinita ebeno La figuro 60 montras simplan eksperimenton. Veturileto kun maso de 207 g (7 Gravas uzi sufiĉe pezan veturileton kun relative malpezaj radoj, ĉar alifoje la rotacia energio de la turniĝantaj radoj influas la rezultojn! ) akceliĝas laŭlonge de klinita ebeno. La longo egalas al s = 82,5 cm. Por la diversaj niveldiferencoj h estas mezurata la tempo necesa por trairi la tutan distancon s. El la mezuritaj valoroj eblas kalkuli la forton FT, kiu tiras malsupren la eksperimentan veturileton, kaj la akcelon a.

Fig. 61

La rezultoj estas kolektitaj en la sekva tabelo.

Tab. 5

El la valoroj de Tab. 5 rezultas la diagramo de Fig. 61 . Videblas, ke rekto bone proksimiĝas al la mezurpunktoj. Sed la rekto ne trairas originon de la koordinatsistemo, ĉar la movo ne estas senfrota. Pro tio, se la tirforto ne superas la frotforton, la korpo tute ne akceliĝas.

La akcelanta forto egalas al kaj la akcelo . El diagramo de Fig. 61 rezultas, ke la frotforto egalas proksimume al .

Uzante tiun valoron por kalkuli akcelon, ekzemple kun niveldiferenco h = 48 mm, rezultas
sufiĉe proksima al la eksperimenta rezulto.

La kalkuloj de eksperimento 4 ĝenerale validas. Kiam oni konsideras la frotforton, akcelo sur klinita ebeno egalas al

Kiam la froto estas nula aŭ neglektebla rezultas . Sekvas, ke la maksimuma rapido atingebla sur klinita ebeno kun niveldiferenco h egalas al

sama kiel por libera falo el alto h!

Movenergio

Fig. 62: Energitransformĉeno de libere falanta korpo En ĉap. 5 de unua volumo jam estis dirite, ke ju pli granda estas la rapido de difinita korpo, des pli granda estas ĝia movenergio (aŭ kineta energio). Nun eblas eltrovi precizan formulon por kalkuli tiun energion. Fig. 62 montras energitransformĉenon por libere falanta pilko. Sen froto la tuta komenca nivelenergio estas utiligata por akcellaboro kaj fine transformiĝas en movenergion

Ĉar la komenca movenergio egalas al nul, por la libere falanta pilko la fina movenergio egalas al

Ĝenerale, por libere falantaj korpoj validas :

Tiu ĉi lasta rezulto ĝenerale validas.

Kiam korpo kun maso m havas rapidon v, ĝia movenergio aŭ kineta energio egalas al

La rezulto estas atingebla ankaŭ per alia vojo. Por pliigi movenergion necesas akcellaboro, kiu estas farata per la akcelanta forto F laŭlonge de la distanco s

Ni jam vidis ke

La rezulto egalas al la supra formulo.

Fig. 63 Akcelado de avio Ekzemploj

Ekzemplo 20 Akcelado de avio

Malgranda avio havas mason de 1400 kg. Dum ekflugo, ĝia motoro kapablas tiri per forto de 3000 N.

Kiom grandas la rapido post 250 metroj da akcelado, ne konsiderante la froton?

Solvo

Por malgranda avio, tiu rapido sufiĉas por ekflugi.

Ekzemplo 21 Akcelado laŭlonge de klinita vojo kun froto

Eksperimenta veturileto kun maso de 207 g akceliĝas sur klinita vojo, longa 82,5 cm, kun niveldiferenco de 4,8 cm (vidu Fig. 60 en paĝ. 22). La tuta frotforto egalas al 20 mN.

a) Kiom grandas ĝia fina rapido ?

b) Kiom da tempo necesas por trairi la tutan distancon?

Solvo

Fig. 64 a) La tasko solveblas kiel en eksperimento 4, kalkulante unue la akcelantan forton. Per tiu kalkuleblas akcelo kaj poste fina rapido.

Sed en ĉi tiu kazo konvenas uzi la leĝon pri konservado de energio, por atingi la rezultojn pli rapide. Fig. 64 montras energitransformĉenon de la okazintaĵo. La tuta komenca nivelenergio estas utiligata por akcellaboro kaj frotlaboro, kaj transformiĝas en fina movenergio kaj interna energio (8 Verdire la fina movenergio komponiĝas el translacia kaj rotacia parto, ĉar la radoj turniĝas. Sed la maso de radoj (kaj ilia inercimomanto) estas sufiĉe malgranda por permesi neglekton de la rotacia parto, sen troa malprecizeco. )

La nivelenergio estas kaj la frotlaboro

b) rezulto egala al tiu de punkto 5 en Tab. 5.

Ekzemplo 22 Sledado

Sledisto, kiu kune kun sia sledo havas mason de 80 kg, ekveturas sur deklivo kun konstanta kliniĝo de 22° kaj konstante akceliĝas. Post transveturado de 25 m la rapido egalas al 36 km/h.

Fig. 65 Kiom grandas la meza frotforto dum la veturado?

Solvo

La forto, kiu tiras malsupren egalas al (9 Se la trigonometriaj funkcioj ne estas konataj, eblas determini FT ankaŭ per malkompono de FG . )

La akcelanta forto estas

La energitransformĉeno egalas al tiu de Fig. 64, kaj la akcellaboro egalas al atingita movenergio.

Rezultas por la meza frotforto

Fig. 66: Konkursaŭto kun ardantaj bremsdiskoj Ekzemplo 23 Bremsado de konkursaŭto

Konkursaŭto kun maso de 620 kg estas bremsata de la komenca rapido de 320 km/h al rapido de 90 km/h.

Je kiom plialtiĝas la temperaturo de la kvar bremsdiskoj kun maso de po 1,5 kg faritaj el karbonfibroj, se oni supozas, ke 80% de la perdita kineta energio restas en la bremsdiskoj.

La specifa varmo de karboniaj fibroj egalas al 710 J/(kgK)

Solvo

Fig. 67: Energitransformĉeno de bremsado

Kiam veturilo estas bremsata sur horizontala vojo, validas la energitransformĉeno de Fig. 67

La ŝanĝiĝo de movenergio estas parte utiligata por plialtigi internan energion de la bremsdiskoj.

Respondo

La temperaturo de la diskoj plialtiĝas je 424 K. Tiu valoro estas tute normala. Bremsdiskoj el karboniaj fibroj bone laboras ĉe temperaturoj inter 400 °C kaj 700 °C.

Ekzemplo 24 Bremsado de motorciklo

Fig. 68: Motorciklisto bremsas Motorciklisto bremsas sur malseka horizontala vojo, kie la frotkoeficiento inter asfalto kaj la pneŭoj egalas al m = 0,4.

Kiom longas la minimuma brems- distanco, se la komenca rapido egalas al 36 km/h respektive 72 km/h ?

Solvo

La maksimuma bremsforto egalas al frotforto.

La bremslaboro egalas al la komenca movenergio.

La minimuma bremsdistanco estas Sekvas por la rapidoj de la ekzemplo:

Videblas, ke kiam la rapido duobliĝas, la minimuma bremsdistanco kvarobliĝas!

Unuforma cirkla movo

Fig. 69 Cirkla movo estas movo de objekto laŭ cirkla irejo. Ĝi povas esti unuforma, t.e. kun konstanta grando de la rapido, aŭ ne unuforma. En ĉi tiu ĉapitro ni konsideros nur unuforman cirklan movon.

Por la cirkla movo estas difinitaj la sekvaj grandoj :

radiuso de la cirklo, laŭ kiu la objekto moviĝas

rapido laŭlonge de la cirkla irejo

periodo = tempo-daŭro de unu kompleta rondiro

frekvenco de rondiro

La frekvenco egalas al reciproko de la periodo

La baza mezurunuo de la frekvenco estas (herco)

La unuo estis nomita honore al la fizikisto Heinrich Rudolf Hertz.(10 Heinrich Rudolf Hertz (1857-1894) estis germana fizikisto. Lia ĉefa merito estis la eksperimenta pruvo de la elektromagneta teorio. Li pruvis, ke elektromagnetaj ondoj propagiĝas je la sama rapido kiel lumo. Liaj esploroj liveris la bazon por la evoluigo de la sendrata telegrafado kaj de la telefonado. )

La distanco trairita dum unu rotacio egalas al perimetro de cirklo

. Sekvas por la grando de la rapido kie estas la diametro de la cirklo.

Ekzemplo 25 Tornilo

Fig. 70: Tornado Tornilo turnas pecon je 240 rotaciojn en minuto.

a) Kiom grandas la tranĉrapido, se la diametro de peco egalas al 45 mm.

b) Kiom da rotacioj en minuto necesas, por atingi tranĉrapidon de 220 metroj en minuto. (11 En tekniko, oni indikas la turnfrekvencon kutime kiel nombro da rotacioj en minuto, kaj la tranĉrapido de tranĉiloj plejofte estas indikita en metroj en minuto. )

Solvo

d = 45 mm = 0,045 m

a)

b)

Centra forto

Fig. 71: Martelĵetisto dum konkurso Kiam korpo moviĝas laŭ cirkla irejo, ĝia movdirekto daŭre ŝanĝiĝas. Sekve la vektora rapido ŝanĝiĝas, ankaŭ se la movo estas unuforma.

Ŝanĝiĝo de vektora rapido signifas ak- celo, kaj akcelo bezonas forton. Pro inercio, ĉiu movanta korpo klopodas daŭrigi kaj la grandon kaj la direkton de sia rapido. Ni konstatas, ke dum ĉiu cirkla movo de korpo, necesas forto, kiu malebligas la korpon forlasi la cirklan irejon.

Ekzemple, se la atleto de Fig. 71 delasas la martelon, ĝi tuj daŭrigas sian movon en la direkto, kiun havis la rapido dum la delasmomento. El vidpunkto de ekstera observanto, la atleto tiras martelon direkte al centro de cirklo por daŭre ŝanĝi la vektoran rapidon. La forto direktita al centro de cirklo nomiĝas alcentra forto FCp .

El vidpunkto de atleto mem kaj de ĉiu turniĝanta observanto agas ankaŭ alia forto, kiu ekvilibrigas la alcentran forton kaj evitas alproksimiĝon de la martelo al centro. Ĝi nomiĝas decentra forto FCf . decentra forto kaj alcentra forto havas saman grandon. Ili estas tiel nomataj centraj fortoj, t.e. fortoj, direktitaj laŭlonge de la rekto, kiu kunligas la movantan korpon kun fiksa centro O.

Kalkulado de la centra forto

Fig. 72 Dum cirkla movo la vektora rapido de korpo daŭre ŝanĝiĝas. Se la korpo dum tempodaŭro Dt moviĝas de pozicio 1 al pozicio 2 (vidu Fig. 72), ĝia akcelo egalas al

Fig. 73

Ĉar rapido estas vektoro, necesas fari vekto- ran diferencon, kiel montras Fig. 73.

Kiam Dt estas sufiĉe malgranda, la griza sektoro de Fig. 72 proksimiĝas al triangulo, kiu similas al griza triangulo de Fig. 73.

Pro la simileco de trianguloj validas:

Por la tiel nomata alcentra akcelo sekvas

Pro la baza ekvacio de mekaniko la centra forto rezultas

Fig. 74 Ekzemploj

Ekzemplo 26

Sitelo enhavanta akvon estas svingata laŭ vertikala cirklo (vidu Fig. 74) kun radiuso de 65 cm.

Kiom grandas la necesa turnfrekvenco, por ke en la supra punkto de la cirklo akvo ne elfalu?

Solvo

En la supra punkto akvo ne forfalas, se la decentra forto superas aŭ almenaŭ egalas la pezoforton de akvo.

decentra forto pezoforto

ekvilibra situacio

La necesa turnfrekvenco rezultas

kaj ĉiu rotacio devas plenumiĝi en tempo de maksimume .

Ekzemplo 27

Fig. 75 Metala disko kun truoj estas turnata ĉirkaŭ vertikala akso per elektra motoro. En unu truo, kiu distancas de la rotacia centro O je 13,5 cm kaj havas diametron egala al 6 mm, kuŝas ŝtala sfero kun diametro de 15 mm (vidu Fig. 75).

La turnfrekvenco estas daŭre pligrandigata. Kiom grandas ĝia valoro en la momento, en kiu la sfero forfalas de la disko?

Solvo

r = 13,5 cm a = 6 mm rS = 7,5 mm

La sfero forfalas, kiam, rilate al renverspunkton R, la renversanta momanto estigita per la decentra forto, superas la stabiligantan momanton de la pezoforto.

ekvilibra situacio

Pro la leĝo de Pitagoro

Sekvas

La rilata turnfrekvenco estas

Fig. 76 Ekzemplo 28

Sur disko turnata ĉirkaŭ vertikala akso, kuŝas ligna bloketo en distanco r de la rotacia centro (vidu Fig. 76).

Ĉu la bloketo renversiĝos aŭ forglitos, se la turnfrekvenco daŭre pligrandiĝas?

Solvo

La frotforto inter la disko kaj la ligna bloketo funkcias kiel alcentra forto. Kiam la decentra forto egalas al frotforto, la bloketo forglitas.

decentra forto frotforto

ekvilibra situacio

Kiam la bloketo forglitas.

Se la frotforto sufiĉas por eviti gliton, la turnfrekvenco povas pligrandiĝi, ĝis la renvers- momanto estigata de la decentra forto egalas la stabiligantan momanton de la pezoforto.

ekvilibra situacio

Kiam la bloketo renversiĝas.

Ĝenerale, el la supra formuloj sekvas, ke, kiam la bloketo renversiĝas, alifoje ĝi forglitas.

Fig. 77 Ekzemplo 29

Ŝarĝaŭto veturas kun rapido de 60 km/h en ebena kurbiĝo. La radiuso de la kurbiĝo ega- las al 40 m kaj la frotkoeficiento inter la malseka asfalto kaj la radoj egalas al 0,6 (vidu Fig. 77).

Ĉu la kamiono sukcesos veturi sen probleme tra la kurbiĝo, se la distanco inter la radoj egalas al a = 1,8 m?

Solvo

Fakte la problemo estas egala al tiu de ekzemplo 28 . Sufiĉas laŭigi la levbrakon de la decentra forto, kiu nun egalas al h .

La kamiono ne forglitas se

Ĝi ne renversiĝas se

Fine en la kondiĉoj de la ekzemplo la kamiono kun rapido de 60 km/h renversiĝus.

Solvendaj problemoj

Aŭtomobilo kun maso egala al 1450 kg akceliĝas de 0 al 50 km/h en 3,6 s.

Kiom grandas la povumo necesa por tiu akcelado?

Fig. 78: Martelo en ekvilibro sur la tablo Motorbiciklo kun stiristo havas tutan mason de 280 kg kaj veturas kun rapido de 80 km/h. La diametro de la radoj egalas al 60 cm.

a) Kiom grandas la turnfrekvenco de la radoj?
b) Kiom devas grandi la bremsanta forto, por ke la motorciklo povas halti post distanco egala al 40 m?

Fig. 79

La maso de sporta martelo egalas al 7,26 kg. La atleto svingas ĝin en cirklo kun radiuso de 1,9 m kaj fine ĝi atingas rapidon egala al 24 m/s.

a) Kiom grandas la periodo de la lasta turniĝo?

b) Kiom grandas la forto necesa por teni la martelon dum lasta turniĝo?

Fig. 80 Metala disko kun truoj estas turnata ĉirkaŭ vertikala akso per elektra motoro. En unu truo, kiu havas dia- metron egala al 8 mm, kuŝas ŝtala sfero kun diametro de 16 mm (vidu Fig. 80). La turnfrekvenco estas daŭre pligran- digata. Kiam ĝi atingas la valoron de 45 rotacioj en minuto, la sfero forfalas de la disko.

Kiom longas la radiuso de la cirkla movo?

Respondoj

La necesa povumo egalas al 38,8 kW.

a) La frekvenco egalas al 11,8 1/s.

b) Por haltigi la motorciklon post 40 m necesas forto egala al 1730 N.

a) La periodo de la lasta turniĝo egalas al 0,5 s.

b) La forto, kiu necesas por teni la martelon, egalas al 2200 N.

La radiuso de la cirklo egalas al 25,5 cm

Fig. 81 Kelkaj el la moneroj estas altirataj Elektromagneta forto

Fundamentoj de magnetismo

Bazaj magnetaj fenomenoj

Eksperimento 5 - Magneto

Eksperimento de Fig. 81 montras, ke magneto altiras kelkajn monerojn, aliaj ne estas altirataj. Kiuj estas la necesaj ecoj, por ke monero estu altirata de magneto?

Montriĝas, ke estas altirataj nur tiuj moneroj, kiuj enhavas feron, kobalton aŭ nikelon. Moneroj faritaj el aliaj metaloj, kiel aluminio, kupro, arĝento, latuno, ktp., ne estas altirataj.

Fig. 82: Najloj koncentriĝas ĉe polusoj Ĝenerale rezultas, ke magnetoj altiras korpojn, kiuj estas faritaj, almenaŭ parte, el fero, kobalto aŭ nikelo. Tiuj metaloj estas feromagnetaj (12 Ĝenerale, por ke materialoj estu feromagnetaj ne sufiĉas, ke ili enhavas la nomitajn metalojn. Necesas, ke ties temperaturo ne superas la tiel nomatan Curie-temperaturon (768 °C por fero), kaj ke la atomoj troviĝas en taŭga kristala strukturo (rustorezista ŝtalo kutime ne estas feromagneta). ).

Ne necesas, ke la feromagnetaj materialoj estas puraj, ankaŭ iuj el iliaj kombinaĵoj kaj alojoj estas altirataj. Same iuj mine- raloj de fero estas altirataj de magnetoj, sed la forto estas pli malgranda.

El la eksperimentoj ilustritaj en Fig. 82 kaj Fig. 84 evidentas, ke ĉiu magneto havas du polusojn, t.e. lokoj kie la magneta forto ŝajnas esti koncentrata. Videblas, ke kiam oni proksimigas unu al la alia du magnetojn, ties polusoj aŭ altiras aŭ forpuŝas unu la alian. Do la polusoj estas malsamaj.

Fig. 85 Fig. 84: Samnomaj polusoj forpuŝiĝas Fig. 83: La Tero kiel magneto Se magneto estas pendigita tiel, ke ĝi povas libere turniĝi (vidu Fig. 85), videblas, ke ĝi turniĝas, ĝis ĝi estas orientata en nord-suda direkto. La kialo estas, ke la Tero mem estas granda magneto, kies polusoj staras tre proksime al la geografiaj polusoj (vidu Fig. 83). La poluso de magneto, kiu turnas sin norden nomiĝas nord- poluso, tiu kiu turnas sin suden nomiĝas sudpoluso. Kiam oni proksimigas du samnomajn polusojn, ili forpuŝas unu la alian (vidu Fig. 84).

Por Tero la geografia nordpoluso estas fakte magneta sudpoluso, kaj la geografia sudpoluso estas magneta nordpoluso.

Fig. 86: La eksperimentoj de Fig. 81, Fig. 82 kaj Fig. 86 montras alian interesan econ de feromagnetaj materialoj. Videblas, ke kiam ili troviĝas en ĉirkaŭaĵo de magneto ili fariĝas magnetoj, t.e. ili estas magnetataj. Por ke tio okazu, tute ne necesas, ke la feromagnetaj korpoj kuntuŝiĝas kun la magneto.

La fakto estas klare videbla helpe de eksperimento de Fig. 86. Sen magneto la du najloj, pendigitaj al fadenoj, intertuŝiĝas. Kiam oni proksimigas la magneton, ili forpuŝas unu la alian. Tio okazas, ĉar ili estas magnetataj kaj havas nordan respektive sudan poluson je la sama flanko. Sekve, kiel jam dirite, la samnomaj polusoj de la najloj forpuŝas unu la alian.

Klarigo de magnetado – elementaj magnetoj

Fig. 87: Elementaj magnetoj en malordo Fig. 88: elementaj magnetoj ordigitaj per ekstera magneto La propreco de feromagnetaj materialoj klarigeblas per simpla modelo. Oni povas imagi, ke feromagnetaj materialoj konsistas el malgrandegaj magnetoj, tiel nomataj elementaj magnetoj, kiuj en ne magneta stato estas en malordo, kaj pro tio eksteren ne efikas kiel magnetoj (vidu Fig. 87).

Kiam magneto estas proksimigata al feromagneta korpo, la elementaj magnetoj ordiĝas, ilia efiko sumiĝas kaj fariĝas perceptebla ekster la korpo (vidu Fig. 88).

Fig. 90 Fig. 89 Fig. 91 Kompreneble en realo la feromagnetaj materialoj ne vere konsistas el elementaj magnetoj. Iliaj kristaloj estas subdividitaj en malgrandaj regionoj, kie la t.n. magnetaj momantoj de la atomoj estas samdirektaj (Fig. 90). Kiam la materialo troviĝas proksime al ekstera magneto unue la limoj inter la regionoj ŝanĝiĝas kaj la regionoj, en kiuj la magneta momanto havas direkton egalan, al tiu de la eks- tera magneto, pligrandiĝas. Se la ekstera magneto estas sufiĉe forta, la ordo disvastiĝas al la tuta kristalo (lasta bildo de Fig. 90). Eksperimentilo de Fig. 89 kaj Fig. 91, farita el multaj malgrandaj magnetaj nadloj, bone taŭgas por modele montri kio okazas.

Magneta kampo

Oni spertas la ĉeeston de magneta kampo pro la forto, kiu agas en ĝi sur ĉiu korpo el feromagneta materialo. Kie feromagnetaj materialoj, kaj moviĝantaj elektraj ŝargoj (13 Tiu fakto estos klarigata en la sekvaj paragrafoj, kie estos pritraktata la t. n. forto de Lorentz. ), spertas forton, ekzistas magneta kampo.

Por esplori magnetan kampon, bone taŭgas magnetaj nadloj. Se en iu punkto de la spaco, magneta nadlo spertas forton, tie ekzistas magneta kampo. La nadlo indikas la direkton de la kampo. Por figure prezenti magnetan kampon oni uzas kampolinioj.

Fig. 92 En ĉiu spaca punkto, la direkto de la kampolinio egalas precize al tiu de la forto, kiu efikas al la magneta nordpoluso de elementa magneto, kiu troviĝas en tiu punkto. Pro tio. kampolinioj neniam disbranĉiĝas aŭ intersekcas unu la alian. Ĉe magnetoj la kampolinioj eliras de la nordpoluso kaj aliras al la sudpoluso. Se oni de- segnas kelkajn kampoliniojn, la loko, kie ili estas pli proksimaj unu al la alia, estas loko, kie la forto sur elementa magneto estas pli granda.

Fig. 92 montras, kiel konstrui kampoliniojn. Se en iu punkto en ĉirkaŭaĵo de magneto troviĝas nordpoluso de elementa magneto, ĝi estas respektive altirata per la sudpoluso, kaj forpuŝata per la nordpoluso de magneto. En Fig. 95 estas desegnitaj la rezultantaj kampolinioj por magneta stango. Ili es- tas prezenteblaj ankaŭ helpe de ferfajlaĵo (Fig. 93).

Fig. 94 prezentas magnetajn kampoliniojn por U-forma magneto.

Fig. 95 Fig. 93 Fig. 94

Kiam en iu regiono, troviĝas pluraj magnetoj, iliaj magnetaj kampoj interferas. La rezultantaj kampolinioj por kelkaj simplaj situacioj estas ilustritaj en la sekvaj figuroj.

Fig. 96 Fig. 97

Elektra kurento en magneta kampo

Magneta kampo de elektra kurento

En la jaro 1820 la dana fizikisto H.C. Oersted (14 Hans Christian Oersted (1785 – 1850) estis dana fizikisto kaj kemiisto. Kiel fizikisto li malkovris la magnetan efikon de elektra kurento. Kiel kemiisto li estis la unua, kiu sukcesis produkti aluminion el aluminia oksido. ) malkovris la interrilaton inter elektra kurento kaj magnetismo. Dum eksperimento, per kiu li intencis montri la varmefikon de elektra kurento, tute hazarde proksime de la konduktanto troviĝis magneta nadlo. Oersted rimarkis, ke kiam li enŝaltis kurenton, la nadlo ekturniĝis kaj forlasis sian nord-sudan direkton.

Eksperimento 6 - Eksperimento de Oersted

Fig. 98: Tra la drato ne fluas kurento Fig. 99: Tra la drato fluas relative granda kurento La Fig. 98 kaj 99 montras eksperimenton similan al tiu farita de Oersted. Kiam tra la drato ne fluas kurento, la nadloj estas direktitaj paralele al la drato, kies direkto estas nord-suda.

Kiam oni enŝaltas la kurenton, la nadloj ekturniĝas. Rimarkeblas, ke la nadlo, kiu staras supre de drato turniĝas dekstren, la nadlo kiu staras malsupre turniĝas maldekstren.

Libere moveblaj magnetaj nadloj ĉiam orientas sin laŭlonge de la direkto de magnetaj kampolinioj. Sen kurento, la magneta forto direktas la nordan poluson de la nadlo al geo- grafia nordpoluso (Fig. 100). Kiam fluas kurento la supra nadlo de eksp. 6 turniĝas dekstren. Tio signifas, ke la kurento estigas magnetan forton direktatan dekstren (Fig. 101).

Fig. 100: Sen kurento la nadlo direktas sin norden Fig. 101: Kun kurento la nadlo turniĝas Fig. 102

Fig. 103 Fine, el serio da eksperimentoj rezultas, ke ĉirkaŭ iu konduktilo, trafluita per elektra kurento, kreiĝas magneta kampo, kies kampolinioj estas cirkloj (Fig. 103.

Por determini la direkton de la kampolinioj eblas uzi la tiel nomatan regulon de la dekstra mano.

Se la dikfingro de la dekstra mano estas direktata kiel la kurento, la kurbigitaj fingroj montras la direkton de la magnetaj kampolinioj (Fig. 102).

Fig. 104: Ferfajlaĵo montras kampon Eblas montri la kampoliniojn de magneta kampo, pro- duktita per elektra kurento, ankaŭ helpe de ferfajlaĵo, kiel montras Fig. 104.

Kompreneble, la magneta kampo en ĉirkaŭaĵo de kon- duktilo estas rezulto de la kunago de la kampoj pro- duktataj laŭlonge de la tuta konduktilo. Se la konduktilo, en kiu fluas kurento, ne estas rekta, la rezultantaj kampolinioj ne estas cirkloj.

Fig. 106 Fig. 105 Ekzemple, la kampo produktita per cirkla konduktilo (volvo), en kiu fluas kurento, estas prezentita en Fig. 105 . Ĝi similas al tiu de tre mallonga daŭra magneto Fig. 106.

Fig. 107 En Fig. 107 videblas magnetaj kampolinioj, kiuj estiĝas ene kaj ekstere de bobeno. Ene de la bobeno la kampolinioj estas prok- simume paralelaj kaj egaldis- tancaj. Tio signifas, ke ene de la bobeno la kampo havas ĉie la saman intenson kaj direkton. La kampo ene de bobeno estas homogena. Ekstere ĝi similas al tiu de stangoforma daŭra magneto.

Fig. 108 En Fig. 107 estas desegnita sekcio de la bobeno. Por montri la direk- ton de la kurento estas uzata la simbolaro de Fig. 108. Kiam la kurento (prezentita kiel sago), di- rektiĝas al la rigardanto, kiu do vi- das la sagan pinton, oni desegnas punkton • , kiam ĝi direktiĝas for de la leganto, oni desegnas ikson X. Tiu simbolaro estos uzata en la venontaj paĝoj ankaŭ por aliaj vektoraj grandoj.

Fig. 109 Kiel montras Fig. 107, ankaŭ por eltrovi la direkton de kampo interne al la bobeno, eblas uzi regulon de dekstra mano. Se la kurbigitaj fingroj montras la direkton de la kurento en la bobeno, la dikfingro de la dekstra mano montras direkton de magneta kampo ene de la bobeno. La Fig. 109 montras ferfajlaĵojn orientitajn laŭlonge de la kam- polinioj de bobena kampo.

Magneta forto aganta al elektra kurento

Se en ĉirkaŭaĵo de konduktilo trafluata de kurento, magneto spertas forton, pro la leĝo de reciproka agado, ankaŭ konduktilo trafluata de kurento spertas forton en ĉirkaŭaĵo de mag- neto. Tio estas praktike observebla en la sekva eksperimento.

Eksperimento 7 - Konduktanta pendolo

Fig. 110 Fig. 111 Pendolo farita el du konduktantaj bendoj, kiuj kunligas aluminian tubeton, estas konektita al fonto de unudirekta kurento. La tubeto troviĝas inter la brakoj de U-forma magneto.

Kiel montras Fig. 110, sen kurento la pen- dolo pendas vertikale. Kiam kurento tra- fluas la pendolon en prezentita direkto (vidu Fig. 111), ĝi forlasas sian ekvilibran pozicion kaj moviĝas dekstren.

Se oni inversigas la direkton de kurento, la pendolo moviĝas maldekstren.

Kiel estis montrita en par. 3.1.3, la kampolinioj de magneto direktiĝas de nordpoluso al sudpoluso. Kiam tra la aluminia tubeto fluas kurento, ĉirkaŭ ĝi formiĝas magneta kampo, kies kampolinioj estas cirkloj (vidu Fig. 112).

Fig. 114 Fig. 113 Fig. 112 La magnetaj kampoj de magneto kaj de tubeto interagas. Maldekstre de la tubeto ili estas samdirektaj. Pro tio la intenso de rezultanta kampo pligrandi- ĝas kaj la kampolinioj estas pli prok- simaj. Dekstre de la tubeto la direktoj de la du kampoj estas kontraŭaj, la intenso de rezultanta kampo malpliiĝas kaj la kampolinioj estas malpli proksimaj. La rezultantaj kampolinioj estas prezentitaj en Fig. 113.

El eksperimento 7 evidentiĝas ke, kiam tra la pendolo fluas ku- rento, al la aluminia tubeto efikas forto, kiu puŝas ĝin dekstren, t.e. de la pli forta al la pli malforta parto de rezultanta kampo. Ĉi lasta rezulto estas konfirmata de la fakto ke, kiam oni inversigas la direkton de kurento, la forto agas maldekstren, t.e. ankaŭ ĉi foje de la pli forta al pli malforta parto de rezultanta kampo, kiel montras Fig. 114.

Fig. 115: Unua regulo de la tri fingroj El eksperimento 7 rezultas ankaŭ la unua regulo de la tri fingroj de la dekstra mano, kiu helpas trovi la direkton de la forto aganta al la kurento en magneta kampo.

Se la dikfingro de la dekstra mano estas direktata kiel la kurento kaj la montrofingro indikas direkton de la magneta kampo, tiam la disetendata meza fingro montras la direkton de la forto aganta al la kurento (vidu Fig. 115).

Mezuro de magneta kampo

La forto aganta al kurento en magneta kampo bone taŭgas kiel ilo por difini kaj mezuri la intenson de la magneta kampo mem. Por tio sufiĉas iomete ŝanĝi eksperimenton 3 tiamaniere, ke eblas mezuri la forton.

Eksperimento 8 - Mezuro de magneta forto aganta al elektra kurento

Fig. 116 En ĉi tiu eksperimento la aluminia tubeto trafluita de kurento estas pendigita al fortomezurilo. Tiamaniere eblas mezuri la forton agantan depende de la kurento mem. Per la eltrovitaj valoroj, kiuj troviĝas en la sekva tabelo, eblas desegni diagramon de Fig. 117.

Tab. 6 Fig. 117

Fig. 118: Vidaĵo de supren El diagramo de Fig. 117 evidentiĝas, ke kompensorekto bone proksimiĝas al la mezurpunktoj. Sekve, en difinita magneta kampo, la forto estas proporcia al la kurento

El aliaj eksperimentoj, kie la longo de konduktilo s , kiu troviĝas ene de la kampo (vidu Fig. 118), estas ŝanĝita, rezultas, ke por difinita kurento, la forto estas proporcia al la longo

El ĉi ĉio rezultas, ke la forto, kiu efikas al konduktilo, tra- fluita de kurento en difinita magneta kampo, estas proporcia al kurento kaj al la longo de la konduktilo

El tio rezultas, ke por difinita magneta kampo

Tiu konstanto estas taŭga valoro por mezuri la intenson de magneta kampo. Ĝi nomiĝas magneta kampo B , kie B estas ĝia formula simbolo (15 Foje la magneta kampo B estas nomata magneta fluksdenso. La kialo de tiu nomo estos klarigata poste. ).

Por la mezurunuo rezultas

La teslo estis nomata honore al serba inĝeniero Nikola Tesla.(16 Nikola Tesla (1856–1943) estis elektroinĝeniero kaj inventisto. Li naskiĝis en Kroatio, tiam parto de Aŭstra imperio, kaj studis inĝenierarton en Graz. En 1884 li elmigris al Usono. Interalie li propagandis utiligon de alterna kurento kaj inventis efikan motoron por ĝi. )

En eksperimento 8 la longo de la aluminia tubeto egalas al s = 11 cm. Mezurpunkto al kiu tre bone proksimiĝas la kompensorekto estas punkto 3, kun I = 3,1 A kaj F = 5,0 mN.

Por la meza magneta kampo (17 Ĉar en la regiono, kie troviĝas la konduktilo, la kampo ne estas homogena, la rezulto de la kalkulado estas meza valoro de magneta kampo en tiu regiono. ) rezultas

Videblas, ke kvankam la magneto de eksperimento 8 estas relative forta, ĝia magneta kampo egalas al "nur" 15 mT.

Fakte unu teslo estas tre granda valoro por magneta kampo. La kampo de la pli fortaj daŭraj magnetoj (NdFeB-magnetoj) egalas al proksimume 1,5 T. La tera kampo ĉe ekvatoro egalas al 3,1x10-5 T.

Kalkulado de elektromagneta forto

Fig. 119 Kiam la konduktilo ortas al la kampolinioj de magneta kampo, tiam la forto aganta al la konduktilo trafluita de kurento I, rezultas el supra formulo:

Kiam la konduktilo ne ortas, necesas determini aŭ la komponanton de la kampo orta al konduktilo, aŭ la komponanton de la longo de konduktilo orta al la kampo. Tiam la forto rezultas:

Kiam la konduktilo estas paralela al la kampo kaj la forto estas nulo.

Kiam la konduktilo ortas kaj la formulo estas kiel supre.

Ekzemplo 30

Proksime de la ekvatoro la tera magneta kampo egalas al cirkaŭ .

Kiom grandas tie la forto, kiu efikas al elektra konduktilo longa unu kilometron, en kiu la konstanta kurento egalas al 1500 A

a) kiam la konduktilo direktiĝas laŭlonge la ekvatoro de oriento al okcidento?

b) kiam la konduktilo direktiĝas nordorienten kun angulo egala al 30 °?

Solvo

a) direktita malsupren

b) direktita supren

Videblas, ke ankaŭ por grandaj kurentintensoj la forto aganta al konduktiloj troviĝantaj en tera magneta kampo estas malgranda kompare kun la pezoforto. Sed kiam, kiel okazas en konduktiloj de alterna kurento, la direkto de la kurento daŭre ŝanĝiĝas, la elektromagneta forto sufiĉas por produkti osciladon, kiu aŭdeblas kiel zumado.

Eksperimento 9 - Determino de magneta kampo helpe de konduktanta pendolo

Fig. 120 En ĉi tiu eksperimento konduktanta pendolo, farita el dika aluminia drato, estas uzata por determini unue la forton agantan en magneta kampo de U-forma magneto, kaj poste la magnetan kampon mem.

Fig. 121 Fig. 122 La maso de la pendolo egalas al m = 15 g kaj la pozicio de la masocentro estas konata.

La parto de pendolo, kiu ortas rilate al la kampolinioj de magneto longas s = 4,8 cm kaj ĝia distanco de la turnopunkto egalas al b = 19,5 cm.

Kiam tra la pendolo fluas kurento kun la direkto desegnita en la figuroj, tiam la pendolo turniĝas kaj la masocentro moviĝas dekstren. Rezultas ke, kiam la kurento egalas al I = 2,8 A, tiam la delokado de masocentro egalas al a = 5 mm.

Rilate al turnopunkto O la elektromagneta forto produktas tordomomanton MF kiu estas ekvilibrigata per la momanto MG produktita de la pezoforto.

En ekvilibra pozicio (18 Precize oni devus uzi kiel levbrako de la forto F rilate al turnopunkto O. Sed ĉar la angulo de la rotacio estas tre malgranda, estas preskaŭ unu kaj la eraro farita estas neglektebla. )

La elektromagneta forto egalas al

La meza valoro de la magneta kampo estas

Fig. 123 La rezulto eltrovita por la meza magneta kampo estas pli granda ol tiu de eksperimento 8, ĉar la parto de pendolo kiu ortas, estas pli mallonga (4,8 cm anstataŭ 11 cm) . Pro tio ĝi entute troviĝas en regiono de kampo kun pli granda intenso (vidu Fig. 118).

Eksperimento 10 - Bobeno sur poluso de U-forma magneto

Bobeno troviĝas sur unu poluso de U-forma magneto, kiel montras Fig. 123. Kiam oni enŝaltas kurenton, la bobeno estas forpuŝita de magneto kun relative granda forto.

La kialo estas, ke ankaŭ en ĉi tiu okazo, en kelkaj partoj de la bobeno, kurento fluas orte al la magnetaj kampolinioj. Sekve estiĝas forto orta al kampo, kaj al la kurento. Tiu forto agas al ĉiu volvo de la bobeno. Ju pli da volvoj la bobeno havas, des pli granda estas la forto.

Unuopa volvo kaj volvaĵo en magneta kampo

Fig. 124 Kurento trafluas la ortangulan volvon kiel montras Fig. 124. La maldekstra latero A-B kaj la dekstra latero C-D estas direktitaj orte al la kampolinioj kaj pro tio estiĝas forto. Kompreneble, ĉar la kurento en la du lateroj havas kon- traŭan direkton, tio validas ankaŭ por la fortoj, kiuj efikas kiel bone videblas en Fig. 125. La supra kaj la suba latero, respektive B-C kaj A-D estas preskaŭ paralelaj al la kampolinioj kaj la forto estas neglektebla.

Fig. 125: Vidaĵo de supre La du fortoj produktas tordomomanton, kiu komence, kiam la volvo troviĝas en la desegnita pozicio de Fig. 125, egalas al

Pro la tordomomanto la maŝo turniĝas ĉirkaŭ la akso O-O (Fig. 124) kaj tio ŝanĝas la levbrakon de la fortoj F, kiu malpliiĝas kaj, kiel montras Fig. 126, fariĝas egala al . Sekve la tordomomanto por iu angulo a egalas al

Rezultas, ke en la prezentita situacio, la maksimume ebla turnangulo egalas al iom malpli ol 90°, ĉar kiam a = 90° la levbrako fariĝas nula kaj nedepende de la forto ankaŭ la tordomomanto fariĝas nula.

Fig. 126 Kiam en la magneta kampo troviĝas volvaĵo (Fig. 127), tiam la tordomomanto efikas al ĉiuj volvoj de la volvaĵo, kaj sekve por volvaĵo kun N volvoj la maksimuma tordomo- manto rezultas

Fig. 127

Eksperimento 11

Volvaĵo en magneta

kampo

Kiam volvaĵo troviĝas en ma- gneta kampo, kiel montras Fig. 127, bone videblas, ke ju pli granda estas la kurento, kiu fluas tra la volvaĵo, des pli ĝi turniĝas.

Sed kiam la turniĝo proksimiĝas al 90°, plia altigo de la kurento ne pligrandigas la turnangulon. Fakte, tiam la levbrako de la fortoj fariĝas ĉiam pli malgranda kaj pro tio ankaŭ se la fortoj pligrandiĝas, tio ne eblas por ilia tordomomanto.

Forto inter paralelaj konduktiloj trafluataj de kurento

Fig. 128: Paralelaj konduktiloj Eksperimento 12 - Forto inter paralelaj konduktiloj

En eksperimento de Fig. 128 la du paralelaj konduktiloj estas konektitaj tiamaniere, ke kiam ili estas konektataj por mallonga tempo (19 Necesas konekti la konduktilojn al baterio nur dum tre mallonga tempo, ĉar fakte tio estas kurta cirkvito kaj daŭra altega kurento damaĝas la baterion. ) al baterio, la kurento trafluas ilin en sama direkto. Dum konektado videblas, ke la konduktiloj altiras unu la alian.

Kiam oni ŝanĝas la konektadon en maniero, ke kurento trafluas la du geometrie paralelajn, sed elektre seriajn konduktilojn en kontraŭa direkto, tiam ili forpuŝas unu la alian dum konektado.

Fig. 130: Unuopaj kampoj de la du konduktiloj Fig. 129: Rezultanta kampo de la du konduktiloj Fig. 131: Unuopaj kampoj de la konduktiloj Kiam konduktilo troviĝas proksime al alia konduktilo, kaj ambaŭ estas trafluataj per kurento, tiam la unua konduktilo spertas la magnetan kampon de la dua kaj inverse.

Se la konduktiloj estas paralelaj kaj la kurentoj havas saman direkton, la situacio estas tiu prezentita en Fig. 130 kaj Fig. 129. Laŭ la leĝo de la dekstramanaj tri fingroj, la konduktiloj altiras unu la alian.

Fig. 132: Rezultanta kampo Se la kurentoj en la konduktiloj estas malsamdirektaj, la situacio prezentiĝas kiel montras Fig. 131 kaj Fig. 132. Laŭ la leĝo de la tri fingroj la konduktiloj forpuŝas unu la alian.

Difino de la mezurunuo ampero

Fig. 133 La forto aganta inter konduktiloj trafluataj de kurento donas eblecon, ligi la elektrajn mezurunuojn al la meka- nikaj. Oficiala difino de la unuo ampero estas la sekva:

La ampero egalas al tia konstanta elektra kurento, kiu, trafluante du paralelajn, senfine longajn rektajn kon- duktilojn, kun distanco de 1 metro kaj neglektebla trans- versa areo, en vakuo, kaŭzas inter tiuj konduktiloj elek- tromagnetan forton de je metro. (Fig. 133)

Fig. 134: Analoga mezurilo Analogaj kurentmezuriloj

Analogaj kurentmezuriloj (ampermezuriloj) estas tiuj, kiuj indikas la mezuratan valoron helpe de montrilo kaj skalo.

Ekzistas pliaj fizikaj funkciprincipoj, sur kiuj baziĝas analo- gaj ampermezuriloj. La plej gravaj nuntempe uzataj estas bazitaj sur la elektromagneta eco de kurento. Ili estas la

mezurilo kun turniĝanta bobeno

mezurilo kun moviĝanta fero

Mezurilo kun turniĝanta bobeno

Fig. 135: Ampermezurilo kun turniĝanta bobeno En par. 3.2.5 estis priskribita la tordomomanto, kiu efikas al kurento-trafluata bobeno en homogena magneta kam- po. La momanto, kaj kun tiu la turnangulo, dependas de la kurent-intenso. Pro tio la principo prezentita estas taŭga por konstrui kurentmezurilon.

Por ebligi al montrilo turniĝi pli ol 90° kaj precipe por eviti la dependecon de la tordomomanto de turnangulo, la bobeno troviĝas sur fera cilindro kaj la polusvostoj estas prilaboritaj kiel montras Fig. 135 kaj Fig. 137.

Fig. 137: Ampermetro kun turniĝ- anta bobeno Fig. 136 Bobeno en magnetkampo Tiamaniere la parto de magneta kampo, en kiu troviĝas la bobeno, estas laŭradiusa, la magneta for- to agas ĉiam orte al lev- brako egala al duona dia- metro d (vidu Fig. 136). La tordomomanto fariĝas proporcia al la kurent- intenso, kiu trafluas la bo- benon. Tio ebligas linear- an skalon. Ĉar la direkto de la forto, kaj sekve de la momanto, dependas de la direkto de la kurento, mezuriloj kun turniĝanta bobeno funkcias nur kun unudirekta kurento. Necesas ankaŭ, ke ili estu ĝuste konektitaj.

Ekzemplo 31

La bobeno de amperometro havas 60 volvojn. Por turni ĝin je 90° necesas momanto egala al 4,5·10-6 Nm. La karakterizaj mezuroj de la mezurilo egalas al s = 2 cm kaj d = 2,5 cm.

Kiom devas grandi la magneta kampo en kiu turniĝas la bobeno, se la kurento egalas al 0,5 mA?

Solvo

Mezurilo kun moviĝanta fero

Fig. 138 Bobeno: sen kurento – trafluita per kurento Eksperimento 13 - Du feraj stangetoj en bobeno

Du feraj stangetoj troviĝas en kvadrata bobeno iomete klinita. Sen kurento la du stangetoj pro gravito tuŝas unu la alian. Kiam kurento trafluas la bobenon, la supra stangeto estas puŝata supren des pli, ju pli granda estas la kurento (vidu Fig. 138).

Se oni ŝanĝas la nombron de la volvoj de la bobeno videblas ankaŭ, ke la forto pligrandiĝas kiam, kun sama kurento, la nombro da volvoj pligrandiĝas.

Fig. 139: Principo de ampermetro kun moviĝanta fero La principo prezentita en eksperimento 13 estas uzata en la ampermezuriloj kun moviĝanta fero. Du pecoj da fero troviĝas ene de fiksa bobeno, tra kiu fluas la mezurenda kurento. Unu el la pecoj estas fiksita al la bobeno, la alia estas fiksita al montrilo (Fig. 139).

Kiel jam estis montrita en par. 3.2.1, kurento tra la bobeno produktas magnetan kampon, per kiu la fero-pecoj estas magnetataj en sama direkto. Sekve la samnomaj polusoj de la fero-pecoj troviĝas unu proksime al la alia, kaj pro tio ili forpuŝas unu la alian.

Fig. 140 Ĉi tiu tipo de mezurilo funkcias kaj por unudirekta kurento kaj por alterna kurento (kontraste al la mezurilo kun moviĝanta bobeno). Nedepende de la direkto de la kurento, la magnetado de la fero-pecoj estas ĉiam samdirekta, kaj la pecoj forpuŝas unu la alian. Je alterna kurento la direkto de magnetado daŭre ŝanĝiĝas kaj pro tio la efiko estas malpli granda ol por unudirekta kurento. Sekve por la du tipoj de kurento ne- cesas aparta skalo.

Fig. 141 Fig. 142 La forpuŝanta forto inter la feroj dependas ne nur de la kurento, sed ankaŭ de la distanco inter la feroj mem. Kiam la distanco pligrandiĝas, la forto malgrandiĝas. Pro tio ne eblas konstrui tiujn mezurilo- jn kun lineara skalo. Ili havas difinitan inter- valon, ene de kiu ili precize mezuras.

Ekzemple la mezurilo de Fig. 140, precize me- zuras alternan kuren- ton inter 5 A kaj 25 A. La mezurilo de Fig. 142 relative precize mezu- ras inter 2 A kaj 10 A.

Elektraj motoroj

Motoroj por unudirekta kurento

Fig. 143 Fig. 144 La principo ilustrita en paragrafo 3.2.5 tute taŭgas por konstrui elek- tran motoron. Sufiĉas trovi ilon, kiu inversigas la direkton de la kurento en la volvo ĝuste dum tiu momento, en kiu la ebeno de la volvo estas orta al la kampolinioj, kaj la torda mo- manto estas nula. Se tio sukcesas, la momanto efikas daŭre al la sama dir- ekto kaj la volvo turniĝas (vidu Fig. 143).

Fig. 145 Oni realigas la aferon helpe de fendita kolekta ringo kies duonoj estas izolitaj unu de la alia (Fig. 144). Kiam la volvo troviĝas en orta pozicio, tiam la kon- takt-brosoj pasas de unu duono de la kolekta ringo al alia (Fig. 145). Tiamaniere la kurento en la volvo estas inversigata kaj sekve la torda mo- manto daŭras en sa- ma direkto.

Fig. 146 La torda momanto, kiu efikas al la volvo, ne estas konstanta. Ĝia valoro estas maksimuma, kiam la ebeno de la volvo estas paralela al la kampolinioj (Fig. 146) kaj nula, kiam ĝi estas orta al la kampolinioj.

La maksimuma momanto egalas al

Fig. 147 Por pliigi la momanton necesas uzi volvaĵon kun sufiĉe da volvoj . Tiam la formulo por la maksimuma momanto rezultas kie N estas la nombro da volvoj de la volvaĵo. Praktike en kazo de volvaĵo la formulo ne precize validas, ĉar la volvoj de la volvaĵo ne ĉiuj troviĝas super la rotacia akso.

Por pligrandigi la magnetan kampon ene de la volvaĵo, ĝi estas volvita sur feran kernon. La tuto nomiĝas rotoro.

Fig. 147 montras alian klarigadon pri la kialo de la movo kaj la neceso de inversigilo. Kiam kurento trafluas la volvaĵon, la fera kerno fariĝas magneta. Kiam la kerno estas paralela al la kampolinioj (horizontala) necesas inversigi la kurenton, ĉar nur tiam samnomaj polusoj troviĝas malproksime unu al alia kaj do forpuŝas unu la alian.

Magneta kampo de bobeno - magneta permeablo

Kampo de bobeno

Fig. 148: Bobeno altiras magneton Eksperimento 14 - Magneta kampo de bobeno

Malgranda daŭra magneto estas pendigita al fortmezurilo super bobeno (vidu Fig. 148 ). Kiam la kurento tra la bobeno estas nula, tiam la fortmezurilo indikas la pezo- forton de la magneto, kiu egalas al 0,195 N.

Kiam oni enŝaltas kurenton, tiam estiĝas magneta kampo kaj la bobeno, depende de la kurentodirekto, altiras aŭ for- puŝas la magneton. Por faciligi la mezuradon prefereblas direkti la kurenton tiamaniere, ke la bobeno altiras la magneton.

Tab. 7 Per la fortmezurilo eblas mezuri la forton, per kiu la bobeno altiras la magneton. La eksperimento estas ripetata por diversaj valoroj de kurento. Por preciza mezuro, oni devas kontroli, ĉu la magneto estas ĉiufoje en la sama pozicio.

La valoroj, trovitaj per bobeno, kiu havas 1200 volvojn, estas notitaj en Tab. 7. Eblas desegni diagramon de Fig. 149. El diagramo rezultas, ke kompensorekto bone proksimiĝas al la mezurpunktoj.

El eksperimento 14 rezultas, ke la forto, kiu efikas al la magneto, estas proporcia al kurento

Fig. 149 El aliaj similaj eksperimentoj, kie la nombro de volvoj de la bobeno N kaj la longo de la bobeno l, estas ŝanĝitaj, rezultas, ke por difinita kurento, la forto estas proporcia al la nombro da volvoj kaj inverse proporcia al la longo de la bobeno

Ĉar, kiel jam estis montrita en par. 3.2.3, la magneta kampo estas proporcia al la forto efektivigata per ĝi, validas ankaŭ por la kampo de la bobeno kaj fine

Se oni enmetas feran bloketon en la bobenon de eksperimento 14, videblas, ke la forto fariĝas ege pli granda. Tio klare montras, ke la medio, kiu troviĝas en kaj ĉirkaŭ la bobeno influas la intenson de magneta kampo. La fakto estas konsiderata per taŭga koeficiento, kiu nomiĝas magneta permeablo m .

La fina formulo por la magneta kampo B interne de bobeno trafluita de la kurento I, kun N volvoj kaj longo egala al l estas:

La formulo precize validas nur, se la longo de la bobeno estas multe pli granda ol ĝia diametro. Alifoje necesas korekto-faktoro.

La signifo de la permeablo m estos klarigata en la sekva paragrafo.

Magneta permeablo

La magneta permeablo m estas koeficiento, kiu priskribas, kiel materio influas la magnetan kampon.

La absoluta permeablo m konsistas el du koeficientoj

m0 = 1,2566×10−6 Tm/A = 1,2566×10−6 N/A² estas la magneta konstanto. Ĝi egalas al absoluta permeablo de vakuo.

relativa permeablo mr
materialo	speco	mr
akvo	diamagneta	0,9999920
kupro	diamagneta	0,9999936
hidrogeno	diamagneta	1,0000000
vakuo	neutra	1
aero	paramagneta	1,0000004
aluminio	paramagneta	1,0000022
kobalto	feromagneta	80....200
fero	feromagneta	300....10.000
ferito	ferimagneta	4....15.000
Permalloy	feromagneta	8....100.000
Mu-metalo	feromagneta	20.000....140.000
Tab. 8 mr estas la relativa permeablo. Ĝi indikas kiom grandas la magneta kampo en iu difinita medio rilate al vakuo. La relativa permeablo estas pura nombro sen unuo. Por kelkaj materialoj ĝia valoro troviĝas en Tab. 8.

Materialoj estas klasifikeblaj laŭ sia magneta permeablo. Ili estas diamagnetaj, kiam la permeablo estas iomete malpli granda ol unu kaj paramagnetaj kiam ĝi estas iomete pli granda ol unu. Por diamagnetaj kaj para- magnetaj materialoj la permeablo estas konstanto.

Por feromagnetaj materialoj la valoro de la permeablo estas tre granda kaj fakte nur tiuj materialoj signife influas la magnetan kampon. Sed kontraŭe al la aliaj, ĉe ili la permeablo varias, depende de la intenso de magneta kampo kaj de ĝia frekvenco.

Ekzemplo 32

Fig. 150 La cilindra bobeno de Fig. 150 longas 11 cm kaj havas 440 volvojn. Ĝi estas trafluata de kurento I = 1,5 A. La ortangula volvaĵo pendas tra la volvoj de la cilindra bobeno. Ĝi havas 20 volvojn kaj ĝia mallonga latero longas 6 cm.

a) Kiom grandas la magneta kampo interne de la cilindra bobeno kiu troviĝas en aero?

b) Kiom da kurento necesas en la ortangula vol- vaĵo, por ke la forto aganta al ĝi egalu al 4 mN?

Solvo

a)

b)

Forto aganta al moviĝanta ŝargo - Lorenca forto

Fig. 151 En paragrafo 3.2.4 estis montrita, ke al konduktanto, trafluita per elektra kurento, kiu troviĝas en magneta kampo efikas la forto kiam la konduktanto estas direktita orte al la kampolinioj.

La kurento dependas de la kvanto da elektra ŝargo Q, kiu trafluas ĉiun sekcion de la konduktanto.

Se la ŝargoj moviĝas kun rapido v, la tempo bezonata por trairi la distancon s egalas al kaj la kvanto da ŝargo kiu troviĝas ene de la kampo egalas al

Sekvas por la forto

La formulo validas kiam la rapido estas direktita orte al la kampolinioj.

La forto estas nomata lorenca forto aŭ forto de Lorentz honore al fizikisto H. Lorentz (20 Hendrik Antoon Lorentz (1853-1928) estis nederlanda teoria fizikisto, kiu, kune kun Pieter Zeeman, ricevis Nobel-premion pri fiziko pro la elektrona teorio, kiu iĝis elira punkto de la speciala relativeca teorio de Albert Einstein. )

Fig. 153 Fig. 152 Gravas observi, ke kiam la moviĝantaj ŝargoj estas po- zitivaj, validas la regulo de la tri fingroj de la dekstra mano kiel montrita en Fig. 153.

Se la moviĝantaj ŝargoj estas negativaj (ekzemple elektro- noj), necesas uzi la maldeks- tran manon (Fig. 152) aŭ in- versigi la direkton de la rapido.

Fig. 154 Se la direkto de la rapido ne estas orta al la kampolinioj, necesas konsideri nur la ortan komponanton.

Kiam la ŝargo moviĝas paralele al la kampolinioj ( a = 0° aŭ a = 180 ° ) la forto estas nul kaj la ŝargo daŭrigas sian movon sen akcelo.

Kiam la rapido de la ŝargo estas tute orta al la kampolinioj, tiam ĝia irejo fariĝas arka; kiam ĝi estas klinita, tiam la ŝargo movi- ĝas spirale ĉirkaŭ la kampolinioj.

Defleksado de moviĝanta ŝargo en magneta kampo

Fig. 155: Elektrono en magneta kampo Kiam elektra ŝargo moviĝas en magneta kampo orte al la kampolinioj, tiam al la ŝargo efikas la lorenca forto, kiu estas direktita orte kaj al la rapido, kaj al la kampo mem. En ĉapitro pri centra forto, estis klarigita ke, kiam forto agas orte al la rapido, ĝi produktas alcentran akcelon kaj la irejo fariĝas arkoforma.

Fig. 155 montras la situacion por elektrono, kiu eniras magnetan kampon B kun rapido v orta al la kampolinioj. La ŝargo egalas al elektrona ŝargo.

La lorenca forto fariĝas alcentra forto.

Sekvas, ke ene de la kampo la irejo de la elektrono estas arko, kies radiuso egalas al:

Ĝenerale por iu partiklo kun ŝargo Q la radiuso estas

La direkto de kurbiĝo obteneblas per la reguloj de la tri fingroj priskribitaj supre.

Katodradia tubo

Katodradia aŭ elektronfaska tubo estas vakua vitra vazo, en kiu estas generata fasko da elektronoj, kiujn eblas deviigi helpe de elektra kaj magneta kampo.

Ĝis la enkonduko de plataj ekranoj (LCD aŭ LED) elektronfaskaj tuboj estis uzataj en mezuriloj (ekz. osciloskopo kaj radaro) kaj en televidiloj.

Fig. 156: Simpla skemo de katodradia tubo Simpligita funkciprincipo estas la prezentita en Fig. 156. Per la konektita hejttensio Uh la fadeno de la katodo (negativa elektra poluso) estas ardigata. Pro tio sufiĉe da elektronoj forlasas la metalon kaj estas akcelataj per la elektra kampo kreita de akcelanta tensio Ua inter la katodo kaj la ringa anodo (pozitiva elektra poluso). Por faskigi la elektronojn en mallarĝan elektronradion, la katodo estas ĉirkaŭita per cilindroforma negativa elektrodo (Wehnelt-cilindro).

Inter la katodo kaj la ringa anodo elektronoj estas akcelataj per elektra kampo. La tuta elektra energio transformiĝas en kineta energio de la elektronoj.

Ĝenerale validas . Por elektronoj akcelataj per tensio Ua rezultas

Ekzemple, se la akcelanta tensio egalas al la rapido, kiun atingas la elek- tronoj () egalas al

La rapido de la elektronoj fariĝas tiel granda, ke ili trapasas la truon en la centro de la anodo kaj atingas la ekranon kie ili eligas lumon.

Fig. 157 Eksperimenta katodradia tubo En la katodradia tubo de Fig. 157 inter la anodo kaj la ekrano, flanke de la tubo troviĝas bobenoj, kiuj produktas magnetan kampon, kiu devias la elektronfaskon.

La tuta devio de la elektronfasko videbla sur la ekrano dependas de la rapido de la elektronoj, de la magneta kampo kaj de la dimensioj de la tubo.

Fig. 158 Dum movo ene de la kampo al elektrono efikas la lorenca forto, kiu funkcias kiel alcentra forto. Pro tio la irejo de la elektronoj fariĝas arkoforma. Kun rilato al la mezuroj indikitaj en Fig. 158 rezultas:

Fine, la tuta devio egalas al

Ekzemplo 33

La mezuroj de la eksperimenta tubo de Fig. 157 egalas al x1 = 3,0 cm kaj x2 = 35,0 cm. La bobenoj flanke, supre kaj malsupre de la tubo longas 6,0 cm havas po 600 volvojn.

Kiom grandas la tuta devio, se la akcelanta tensio egalas al 320 V kaj la kurento tra la bobenoj egalas al 30 mA.

Solvo N = 600 l = 6 cm I = 0,03 A U = 320 V x1 = 3,0 cm x2 = 35,0 cm

Ekzemploj

Ekzemplo 34

Fig. 159 Ene de magneta kampo egala al 3,2 mT estas generata elektronfasko, kies direkto estas orta al la kampolinioj. La irejo de la fasko fariĝas cirkla, kun radiuso egala al 2 cm (Fig. 159).

a) Kiom grandas la rapido de la elektronoj?

b) Kiom grandas la tensio, kiu akcelas la elektronojn?

Solvo

a) Lorenca forto fariĝas centra forto

b) Elektra energio fariĝas kineta energio

Solvendaj problemoj

Fig. 160 Rektangula volvaĵo simila al tiu de Fig. 127 (d =10 cm , s =12 cm) kun 40 volvoj troviĝas en magneta kampo de 0,25 T.

Kiom grandas la kurento en la volvaĵo, se oni mezuras tordomomanton egala al 0,24 Nm, kiam la akso de la volvaĵo orta al la kampolinioj?

En regiono proksima al ekvatoro, kie la tera magneta kampo egalas al 30 mT, kompaso troviĝas en bobeno longa 6 mm kun 7 volvoj (vidu Fig. 160). Sen kurento la nadlo estas orta al la bobena akso.

Kiom devas grandi la kurento en la bobeno, por ke la nadlo de la kompaso estu deturnata je 45°?

Alfa partiklo ( jono He2+ ) eniras homogenan magnetan kampon egala al 50 mT . Ene de la kampo la partiklo sekvas arkoforman irejon kun radiuso egala al 12 cm.

Kiom grandas ĝia rapido?

Respondoj

1. La kurento egalas al 2 A.

2. Kiam la nadlo estas deturnata je 45° la magneta kampo kreita per la volvaĵo devas egali al la tera magneta kampo. Por tio necesas kurento egala al 0,20 A en la volvaĵo.

3. La rapido egalas al 291 km/s.

Elektromagneta indukto

Fig. 161 Konduktanta balancilo Indukto en movataj konduktantoj

Eksperimento 15 - Movata balancilo

Al la konduktanta balancilo de eksperimento 5 de ĉapitro 3 anstataŭ tensiofonto kaj ampermezurilo estas konektita tre sentema voltmezurilo (Fig. 161).

Kiam oni movas la aluminian tubeton dekstren aŭ mal- dekstren, videblas, ke la mezurilo indikas tension.

La kialo de la tensio produktita en eksperimento 15 estas klarigebla helpe de la lorenca forto (vidu par. 3.6 ).

Kiam konduktanto moviĝas en magneta kampo, tiam moviĝas ankaŭ la ŝargoj en la konduktanto. Se la movo de la ŝargoj estas orta al la kampolinioj, tiam al la ŝargoj efikas la lorenca forto egala al .

Fig. 162 La situacio estas prezentata en Fig. 162. Se oni rigardas elektronojn, tiam necesas uzi la regulon de la tri fingroj kun la maldekstra mano. Kiam la tubeto estas movata dekstren, la elektronoj estas puŝataj mal- supren per la lorenca forto. Sekve la malsupra vosto fariĝas elektre negativa, kaj pro manko de elektronoj la supra vosto fariĝas elektre pozitiva.

Por forŝovi la elektronojn de la supra al la malsupra ekstremaĵo estas farata laboro, kiu por la tuta ŝargo Q egalas al . Tiu laboro fariĝas elektra energio enhavata en la ŝargo.

Fig. 163 Por la elektra tensio validas ĝenerale

Por la moviĝanta tubeto sekvas

Ĝenerale rezultas, ke, kiam konduktanto kun longo egala al s moviĝas orte al la kampolinioj de magneta kampo B, inter la du ekstremaĵoj de la konduktanto estiĝas tensio egala al .

Se la movo de konduktanto okazas laŭ direkto, kiu inkludas angulon a kun la kampolinioj (Fig. 163), la tensio induktata egalas al .

Rezultas, ke tensio estas induktata nur, se la konduktanto dum sia movo, "tranĉas" kampoliniojn.

Se anstataŭ ununura konduktanto moviĝas bobeno kun N volvoj, tiam la tensio, kiu estiĝas en la apartaj pecoj de konduktanto sumiĝas, kaj la tuta induktata tensio, kiam la movo estas orta al la kampolinioj, fariĝas .

Indukto en rotacianta volvo

Fig. 164 Kiam ortangula konduktilvolvo turniĝas en magneta kampo, kun la turnakso orta al la kampolinioj (vidu Fig. 164), tiam la lateroj AB kaj CD tranĉas kampoliniojn. Se la turnfrekvenco estas f, la rapido, kun kiu la lateroj moviĝas, egalas al .

Fig. 165 Fig. 166 Dum la movo la angulo a inter la direkto de la rapido kaj la kampolinioj ŝanĝiĝas (vidu Fig. 165).

En la lateroj AB kaj CD estas induktata tensio, kiu sumiĝas. Fakte la rapidoj de AB kaj CD havas kontraŭan direkton kaj pro tio, la ŝargoj ene de la volvo estas puŝataj en sama vojdirekto. La induktata tensio en ĉiu momento egalas al

En ortangula konduktilvolvo, rotacianta en homogena magneta kampo, estas induktata alterna tensio, kies valoro daŭre ŝanĝiĝas. La maksimuma valoro egalas al

Ekzemplo 35

Konduktanta volvo simila al tiu de Fig. 164 kun d = 4,5 cm kaj s = 5,0 cm rotacias en magneta kampo kun intenso egala al 30 mT.

Kiom devas grandi la turnfrekvenco, por ke la maksimuma induktata tensio egalu al 5 mV?

Solvo

Fig. 167 Supre estas montrita, ke la tensio induktata en rotacianta volvo estas alterna, ĝia direkto ŝanĝiĝas post ĉiu duona rotacio (Fig. 166).

Se oni celas produkti unudirektan tension, tio eblas, uzante, anstataŭ la du apartaj kolek- toringoj, ununuran fenditan kolektoringon, egala al tiu uzata por la elektra motoro.

Fig. 168 Tiamaniere la produktata tensio estas unu- direkta kvankam ne konstanta sed pulsanta (Fig. 167).

Por produkti pli konstantan unudirektan tension oni fendas la kolektoringon plur- foje, kiel montras Fig. 168. Tiamaniere la tensio fariĝas des pli glata, ju pli granda estas la nombro da fendoj .

Elektromagneta indukto kaj magneta flukso

Eksperimento 16 - Ekzemploj de elektromagneta indukto

En Fig. 169 estas prezentitaj kvar eksperimentoj, en kiuj okazas elektromagneta indukto en bobeno, helpe de daŭra U-forma magneto. En eksperimento a) magneto estas proksimigata al kaj forigata de la bobeno, en eksperimento b) la bobeno estas proksimigata al kaj forigata de la magneto. En eksperimento c) la magneto rotacias antaŭ la bobeno kaj en eksperimento d) la bobeno estas turnata super la magneto. En ĉiuj tiuj eksperimentoj la kaŭzo de indukto estas movo.

Fig. 169 Aliaj eksperimentoj estas prezentataj en Fig. 170 kaj Fig. 171. Sur komuna ferkerno troviĝas du bobenoj. La maldekstra bobeno (kampo-bobeno) estas konektita al variigebla tensiofonto, kiu estigas kurenton, kiu siavice estigas magnetan kampon. Al la dekstra bobeno (indukto-bobeno) estas konektita voltmetro, kiu mezuras la produktatan tension. Videblas ke indukto okazas a) kiam la kurento en la kampo-bobeno estas ŝanĝata kaj pro tio ŝanĝas la kampo en la ferkerno, kaj b) kiam oni malproksimigas kaj proksimigas la ferkernon.

Fig. 171 Fig. 170

El la supraj eksperimentoj rezultas, ke indukto en bobeno okazas kiam

magneto kaj bobeno proksimiĝas aŭ malproksimiĝas

bobeno rotacias en magneta kampo aŭ magneto rotacias antaŭ bobeno

bobeno staras sur ferkerno, en kiu ŝanĝiĝas la magneta kampo

Fig. 172 Oni povas dedukti, ke en bobeno, eĉ kun nur unu volvo, estas induktata tensio, kiam la nombro da kampolinioj kiuj trapasas la volvojn ŝanĝiĝas (vidu Fig. 172). Tio okazas, kiam ŝanĝiĝas aŭ la intenso de la magneta kampo B , aŭ la areo AO de la volvo kiu troviĝas orte al la kampolinioj .

La fizika grando, kiu difinas la nombron da kam- polinioj, kiuj trafluas areon AO , orta al la kampoli- nioj, nomiĝas magneta flukso kaj havas formul- simbolon f .

Magneta flukso – leĝo pri elektromagneta indukto

La magneta flukso f, kiu trapasas areon AO estas proporcia al intenso de magneta kampo kaj al areo trafluata. Validas , kie AO estas areo orta al la kampolinioj.

La rilata mezurunuo estas (vebero)

La nomo estis donita honore al fizikisto W. E. Weber (21 Wilhelm Eduard Weber (1804-1891) estis germana fizikisto, kiu interalie laboris pri akustiko kaj elektromagnetismo. Kune kun C. F. Gauss li inventis novan tipon de telegrafo. )

El la supra formulo rezultas por la intenso de magneta kampo .

Tio klarigas, kial en multaj libroj pri elektrotekniko la intenso de magneta kampo B estas nomata magneta fluksdenso.

Uzante la nove enkondukitan grandon, eblas difini ĝeneralan leĝon pri elektromagneta indukto.

Kiam la magneta flukso en konduktanta volvo en tempo D t ŝanĝiĝas je Df , tiam en la volvo estas induktata tensio egala al Se la ŝanĝiĝo de flukso okazas en bobeno kun N volvoj, tiam la tensio egalas al

La leĝo estas ankaŭ nomata leĝo de Faraday honore al sciencisto M. Faraday (22 Michael Faraday (1791-1867) estis angla eksperimentanta sciencisto, kiu ege kontribuis al progreso de elektrokemio kaj elektromagnetismo. Interalie en la jaro 1831 li malkovris elektromagnetan indukton. ) kiu malkovris elektromagnetan indukton helpe de eksperimento simila al la sekva.

Eksperimento 17 - Eksperimento de Faraday

Fig. 173: Eksperimento de Faraday Post la malkovro de Oersted pri la produktado de magnetismo per elektra kurento (vidu par. 3.2.1 ) Faraday provis inverti la aferon produktante elektran kurenton helpe de magnetismo. Li sukcesis kun eksperimento simila al tiu de Fig. 173.

Sur unu flanko de cirkla ferkerno estas volvita drato, kiu formas bobenon 1. Ĝi estas konektita per ŝaltilo al elektra baterio. Sur alia flanko de la ferkerno estas volvita alia drato, formanta bobenon 2. Ĝiaj ekstremaĵoj estas konektitaj por formi fermitan cirkviton. Parto de la drato estas volvita ĉirkaŭ kompaso kun la volvaĵo paralela al la magnetnadlo.

Kiam oni enŝaltas kurenton en la bobeno 1, ĝi fakte fariĝas kampo-bobeno, kaj la magneta kampo en la ferkerno unue pligrandiĝas. Sekve ankaŭ en la bobeno 2, la indukto-bobeno, la kampo pligrandiĝas kaj estas induktata tensio, kiu generas kurenton. La kurento siavice pro- duktas magnetan kampon ene de la volvoj ĉirkaŭ la kompaso, kies nadlo sekve moviĝas.

Kiam poste oni malfermas la ŝaltilon, la kurento en bobeno 1 kaj sekve la kampo en la ferkerno malgrandiĝas. Tio produktas indukton de tensio kaj sekve kurenton en bobeno 2 . Videblas, ke ĉifoje la nadlo moviĝas en kontraŭa direkto rilate al tiu, kiu rezultis dum enŝalto.

Ekzemplo 36

Fig. 174 Konduktanta volvo simila al tiu de Fig. 174 kun a = 4,5 cm kaj b = 5,0 cm estas enŝovata en magnetan kampon kun intenso de 20 mT dum tempo egala al 0,5 s.

Kiom grandas la induktata tensio dum la enŝovo?

Solvo

Dum la enŝovo la areo de la volvo trapasata per kampolinioj ŝanĝiĝas de 0 al la valoro de la tuta areo A.

La valoro de la kampintenso estas konstanta, kaj pro tio

La rezultanta tensio egalas al

La rezulto estas atingebla ankaŭ rigardante la indukton en la malsupra horizontala parto de la volvo. Fakte ĝi estas la sola parto, en kiu estas induktata tensio, ĉar nur ĝi tranĉas kampoliniojn dum la movo. Por peco de konduktanto longa a, kiu moviĝas orte al la kampolinioj kun rapido v validas:

Ekzemplo 37

Fig. 175 Du bobenoj longaj 6,0 cm troviĝas sur sama fermita ferkerno, kies sekcio estas ĉie egala al 9 cm². La relativa permeablo egalas al 75.

La unua bobeno havas 1200 volvojn kaj estas konektita al tensiofonto kun varii- gebla tensio. La dua bobeno estas konek- tita al voltmetro. Oni pligrandigas la kurenton en la unua bobeno de 0,6 A al 1,2 A dum tempo egala al 0,5 s.

Kiom da volvoj necesas en la dua bobeno, por ke en ĝi estu induktata tensio egala al 100 mV?

Solvo

Dum la tempo D t la unua bobeno produktas ŝanĝiĝon de kampo egala al

Indukto kaj energio

Fig. 176 Eksperimento 18 - Pendolanta magneto

U-magneto estas pendigita al du ŝnuroj, tiel ke ĝi povas pendoli en bobeno (vidu Fig. 176).

Unue al bobeno estas konektita la volt- mezurilo. Kiam oni ekmovas la mag- neton, ĝi pendolas plurfoje kaj la voltmezurilo montras, ke estas induktata tensio.

Poste la ŝtopilingoj de la bobeno estas konektataj per mallonga konduktilo. Nun, kiam oni ekmovas la magneton, ĝi pendolas nur unufoje. Evidente, ĝi estas bremsata.

La okazaĵoj de eksperimento 18 estas klarigeblaj helpe de la leĝo pri indukto en moviĝantaj konduktantoj kaj de la leĝo pri la forto, kiu efikas al kurento en magneta kampo.

Kiam la konduktanto moviĝas, tiam estas induktata la tensio

Se ĝi estas konektata al voltmezurilo (vidu Fig. 162 en paĝ. 51), ĉilasta montras la produktatan tension, sed ne okazas signifa kurento, ĉar voltmezuriloj havas grandegan rezistancon.

Fig. 177 Fig. 178 Regulo de la tri fingroj Se la moviĝanta konduktanto estas konektata al rezistan- co R, la cirkvito estas fermita kaj en ĝi fluas la kuranto . Al la kurento en magneta kampo efikas la forto .

Pro la regulo de la tri fingroj (Fig. 178) la forto agas maldeks- tren, je direkto kon- traŭa al la rapido. Sekve la forto brem- sas la movon.

Por movi la konduk- tanton je la distanco a, necesas fari la laboron kaj la tempo bezonata por la movo egalas al

La elektra energio uzata dum tio tempo egalas al

Fine rezultas, ke la elektra energio uzata egalas al la farita mekanika laboro

Tio estas la rezulto, kion oni atendis pro la leĝo de konservado de energio. Fakte, ne konsiderante froton, necesas, ke la tuta farita laboro estas egala al elektra energio mal- ŝparita en la cirkvito.

Leĝo de Lenz

Eblas klarigi la okazaĵojn de eksperimento 18 ankaŭ per alia rezonado.

Kiam poluso de la magneto proksimiĝas al bobeno, tiam estas produktata tensio, ĉar la fluksdenso en la bobeno ŝanĝiĝas. Se la bobena cirkvito estas fermita, la tensio estigas sufiĉe altan kurenton, kiu siavice estigas magnetan kampon en la bobeno. La bobeno fariĝas elektra magneto.

La movo de proksimiĝanta magneto estas bremsata nur, se ĉe la flanko kie troviĝas la magneto, la bobeno estigas saman poluson, kiel tiu de proksimiĝanta magneto. Tiam la samnomaj polusoj interpuŝiĝas kaj la movo estas bremsata.

Rezultas do, ke la kurento estigata de la induktita tensio produktas kampon, kiu provas malgrandigi la efikon de la kampo de proksimiĝanta magneto.

Kiam la magneto malproksimiĝas, tiam okazas kontraŭa efiko. La kurento produktas magnetan kampon, kiu estas samdirekta kiel tiu de la magneto por eviti, ke la kampo estigita antaŭe en la bobeno malgrandiĝu.

Fig. 179 Ĝenerale oni povas konstati, ke la kurento estigata per la induktita tensio estas tiel direkta, ke ĝia efiko kontraŭas la kialon de la indukto.

Ĉi-lasta regulo nomiĝas leĝo de Lenz (23 Emil Lenz (1804-1865) estis german-estona fizikisto. Li laboris precipe pri elektro kaj interalie en 1830 malkovris, ke elektra motoro por unudirekta kurento estas utiligebla ankaŭ kiel generatoro. )

La sekva eksperimento konfirmas la validecon de la leĝo.

Eksperimento 19 - Leĝo de Lenz

Aluminia ringo estas pendigita je du ŝnuroj, tiel ke ĝi povas libere pendoli. La ringo troviĝas super fera kerno ĉirkaŭita de bobeno. Per ŝaltilo eblas konekti la bobenon al unudirekta kurentofonto (vidu Fig. 180).

Kiam oni enŝaltas la kurenton, videblas, ke la ringo estas puŝata for de la bobeno, sed la forto ne daŭras. Kiam poste oni elŝaltas la kurenton, la ringo estas dum mallonga tempo, altirata de la bobeno.

Fig. 180 La okazaĵoj klarigeblas per la leĝo de Lenz.

Kiam oni enŝaltas kurenton la magnetkampo en la ferkerno estas pli- grandigata. La indukto igas efikon, kiu kontraŭas tion. Tial la di- rekto de la kurento induktata en la ringo devas esti kontraŭa al tiu de la kurento en la bobeno. Sed kiel estis montrata antaŭe, konduktiloj tra- fluataj per kurento kun kontraŭa direkto forpuŝas unu la alian.

Post mallonga tempo la kurento en la bobeno kaj sekve la magnetkam- po en la kerno fariĝas konstanta. La indukto kaj la kurento en la ringo nuliĝas, same kiel la forto.

Kiam poste oni elŝaltas kurenton, la magnetkampo en la ferkerno malgrandiĝas. La indukto kontraŭas tion, produktante kurenton en la ringo kun sama direkto de la ĝisnuna kurento en la bobeno. Sekve la bobeno altiras la ringon dum la tempodaŭro ĝis la kurento en la bobeno nuliĝas.

Ankaŭ eksperimento 18 kaj la sekvantaj pripensoj de paĝo 56 konfirmas la leĝon de Lenz. Se la direkto de la induktata kurento estus kontraŭa, al tiu donita per la leĝo de la tri fingroj, tiam la forto produktata per la kurento agus en sama direkto kiel la movo, kaj helpus subteni la movon mem. Sed tio ebligus eternan movilon, kio ne povas ekzisti.

Generatoroj

Generatoroj estas iloj por produkti elektran energion el mekanika energio. La principo estas tiu montrita en par. 4.1.1. Por produkti sufiĉe grandan tension oni uzas multvolvan bobenon anstataŭ unu konduktilvolvo. Se la nombro de la volvoj egalas al N , la induktata tensio havas maksimumon egalan al

En malgrandaj generatoroj la magneta kampo estas estigata per daŭra magneto. En grandaj generatoroj tio okazas helpe de bobenoj, nomataj ekscitaj bobenoj, per kiuj eblas produkti relative grandajn magnetkampojn. Malavantaĝo de tiu sistemo estas, ke necesas tensiofonto por estigi la kurenton en la ekscitantaj bobenoj. Ĝi povas esti kemia tensiofonto, ekstera elektra reto aŭ la tensio produktata per la generatoro mem.

Se, dum la konstruado la fera kerno de la ekscitantaj bobenoj estas magnetata, ĝi restas iomete magneta ankaŭ sen kurento. Sekvas ke, kiam la rotorbobeno komencas turniĝi, malgranda tensio estas induktata. Se la ekscitaj bobenoj estas konektitaj al tiu tensio, estiĝas kurento en la bobenoj, kiu pligrandigas la kampon, kiu siavice pligrandigas la induktatan tension. La ekscitaj bobenoj povas esti konektitaj en serio aŭ paralele al la rotacianta bobeno.

Fig. 181: Generatoro por unu- direkta tensio kun eksci- tanta bobeno en serio Generatoroj por unudirekta tensio

Por produkti unudirektan tension necesas taŭga komutilo. Fig. 181 montras generatoron, kies ekscita bobeno estas konektata serie al la rotacianta bobeno. Tio signifas, ke la tuta kurento produktata per la induktata tensio en rotoro, fluas tra la ekscita bobeno kaj al uzantoj. Kiam al generatoro ne estas konektata iu uzanto la produktata tensio estas minimuma, ĉar agas nur la resta magnetkampo en la ferkerno.

La magnetkampo iĝas des pli granda, ju pli granda fariĝas la kurento. Pro tio la produktata tensio pligrandiĝas kiam pli da uzantoj estas konektataj al generatoro.

Fig. 182: Fig. 182 montras generatoron, kies ekscitaj bobenoj estas konektitaj paralele al la rotaciantaj bobenoj. Tio signifas, ke la kurento produktata per la induktita tensio en rotoro, dividiĝas inter la uzanto kaj la ekscitantaj bobenoj

La avantaĝo de tiu sistemo estas, ke eblas reguli la ma- gnetkampon kaj kun tiu la tension, nedepende de la ŝarĝo de la generatoro.

En grandaj generatoroj ofte oni uzas ekscitajn bobenojn kaj serie kaj paralele konektitaj. Tiamaniere oni uzas kaj la memregulanta eco de seria konekto kaj la bona regul- ebleco de paralela konekto.

Ĉiuj generatoroj por unudirekta tensio povas funkcii ankaŭ kiel motoroj.

Generatoroj por alterna tensio

Fig. 183 Estis montrita, ke en konduktil-volvo rotacianta en magneta kampo estas induktata alterna tensio. Por uzi la produktitan tension, necesas kolektilaj brosoj kaj kolektoringoj (Fig. 183). Kaj la brosoj kaj la ringoj eluziĝas dum la funkciado.

La Fig. 184 montras principon de generatoro, kie la indukto- bobeno estas stabila kaj la magneto rotacias. Tiamaniere la kampo en la bobeno ŝanĝiĝas de pozitiva maksimumo al nega- tiva maksimumo kaj en la bobeno estas induktata alterna tensio, kies frekvenco egalas al la frekvenco de la rotacio.

Fig. 184 Fig. 185: Skemo de generatoro por alterna tensio Ordinare, en elektrejoj estas uzataj generatoroj kun nemoviĝantaj indukto-bobenoj. Ili havas la gravan avantaĝon, ke la relative altaj tensioj kaj kurentoj estas depreneblaj pli facile kaj sekure de la stabilaj bobenoj (statoro) ol per la kolektoringoj de rotaciantaj bobenoj (rotoro). Tiamaniere eviteblas perdoj pro sparkado de kolektila broso kaj eluzado de kolektoringo.

En la grandaj generatoroj de elektraj centraloj la rotoro ne estas daŭra magneto, sed elektromagneto (Fig. 185). Ĝi bezonas propran fonton de unudirekta tensio por produkti la magnetan kampon. Kutime tiu fonto estas malgranda generatoro de unudirekta tensio (ekscita maŝino) kiu estas movata de la sama ŝafto, kiu turnas la rotoron.(Fig. 186)

Fig. 186: 1) turbino - 2) generatoro - 3) ekscitanta generatoro Fig. 187 Trifaza elektro

Fig. 187 montras skemon de generatoro por trifaza elektro. En la bobenoj estas induktataj tri alternaj tensioj kies fazoj havas inter si egalajn distancojn de triona periodo (= 120°). Trifaza elektro estas uzata precipe por la transporto de elektra energio kaj por potencaj elektro-motoroj kaj gene- ratoroj. La kialo estas, ke elektraj linioj, motoroj kaj transformiloj por trifaza sistemo bezonas malpli da materialo (konduktiloj, feraj magnetkernoj) ol unufaza sistemo kaj pli efike utiligas la elektran povumon.

Transformilo

Nuntempe plejparto de elektra energio estas disportata per alterna kurento, ĉar per tio eblas aliigi la tension helpe de transformilo aŭ transformatoro. Tio tre gravas ĉar unuflanke en la transmisia reto necesas alta tensio por malgrandigi la perdojn, kaj aliflanke, pro la danĝero, ne permeseblas tro alta tensio ĉe la uzantoj.

Fig. 189: Transformilo en elektrejo Fig. 188: proksime al domo

Per transformilo oni plialtigas tension en la elektrejo ĝis valoroj de 220 kV kaj poste malgrandigas ĝin proksime al la domoj al la fina valoro de 400 V aŭ 230 V.

Funkciado de transformilo

Fig. 190 Kiam alterna kurento trafluas bobenon, ĉirkaŭ la bobeno estiĝas alterna magnetkampo, kiu periode ŝanĝiĝas de pozitiva al negativa maksimumo.

Se proksimume al tiu bobeno (kampobobeno) troviĝas alia bobeno (induktobobeno), tiam parto de la magneta flukso trafluas ankaŭ la induktobobenon (vidu Fig. 190). Ĉar la flukso ŝanĝiĝas, estas induktata alterna tensio. Oni diras, ke la du bobenoj estas indukte kuplitaj.

La indukta kuplado estas multe pli efika, se la du bobenoj troviĝas sur sama fermita ferkerno. Tiam la magneta flukso en la du bobenoj estas preskaŭ la sama.

Fig. 191 La unua bobeno estas nomata primara. Al ĝi estas konektita la transformenda alterna tensio. La dua bobeno estas nomata sekundara, ĝi disponigas la transformatan tension. La transmisio de energio inter la primara kaj la sekundara bobeno okazas nur per la magneta kampo, la bobenoj ne estas elektre interkonektitaj.

La transformilo ne akumulas energion. De la energio alportita al la primara bobeno, malgranda parto perdiĝas pro magnetaj kaj elektraj perdoj. La tuta cetero estas transmisiata al la sekundara bobeno.

Rilatumo inter la tensioj kaj kurentoj de transformilo

Eksperimento 20 Rilatumo inter tensioj

Fig. 192 Celo de la eksperimento estas eltrovo de rilatumo inter la tensioj de transformilo kaj ĝiaj ecoj. La eksperimenta cirkvito estas prezentata en Fig. 192. Al la sekundara bo- beno estas konektata nur voltmezurilo kaj sekve ne fluas kurento.

Tab. 9 Unue oni rigardas kiel la sekundara tensio dependas de la primara tensio. Sekve estas esplorata la dependeco de la sekundara tensio de la volvonombro de la primara kaj la sekundara bobeno.

Uzante transformilon kun "bona"(24 "Bonaj" ferkernoj estas tiuj, kiuj transmisias la magnetan flukson de la primara bobeno al la sekundara bobeno kun malmulte da perdoj. Tio eblas pli facile, se la eĝoj de la ferkerno estas rondigitaj, kiel tiuj de la kerno de Fig. 193 ) fer- kerno la rezultoj estas tiuj de la tabelo 9.

Videblas ke

Fig. 193 La rezulto de eksperimento 20 validas ĝenerale. Por ne ŝarĝitaj transformiloj, t.e. transformiloj, en kies sekundara bobeno ne fluas kurento, la kvociento inter la tensioj ĉe la primara bobeno kaj la sekundara bo- beno, egalas al kvociento de iliaj volvonombroj.

Se la sekundara bobeno estas konektita al iu konsumanto, estiĝas kurento kaj elektra povumo estas transmisiata de la unua al la dua bobeno.

Fig. 194 Ideale, la transformilo estas perfekte efika, kaj la tuta energio kiu eniras la unuan bobenon, eliras el al dua. En tiaj kondiĉoj validas:

kio, kun la supra ekvacio kondukas al la ekvacioj de ideala transformilo

Rezultas, ke se la tensio pliiĝas, la kurento malpliiĝas je la sama faktoro. Praktike la plejmulto de transformiloj laboras en laŭprojektaj kondiĉoj, en kiuj ili estas tre efikaj kaj tial la formulo estas sufiĉe preciza. Sed, kiel montras la sekva eksperimento ĉiu transformilo havas neeviteblajn perdojn.

Perdoj de transformilo

Fig. 195 Eksperimento 21 Efikeco de transformilo

Fig. 195 montras skemon de eksperimento taŭga por determini la efikecon de la trans- formilo.

Fig. 196 Dum tiu eksperimento la valoro de U1 estas konstanta same kiel la volvonombroj de la bobenoj. Helpe de la ŝovrezistilo, oni ŝanĝas la kurenton I2 . Kun la mezuritaj valoroj de tensio kaj kurento oni kalkulas la alportitan povumon kaj la utiligitan povumon kaj el tiuj la efikecon

El la valoroj de Tab. 10 rezultas ke la efikeco de la transformilo ŝanĝiĝas depende de la ŝarĝo. Ĝi estas maksimuma por difinita zono de la ŝarĝo, por kiu ĝi estis projektita.

Tab. 10 Pro la diversaj perdoj la transformiloj neniam estas idealaj, kvankam en grandaj transformiloj estas atingebla efikeco ĝis 99%, se ili laboras en laŭprojektaj kondiĉoj.

La perdojn oni diferencigas en tiuj rilataj al la ferkerno kaj tiuj rilataj al la ne nula rezistanco de la drato, kiu konsistigas la bobenojn, la t.n. kuproperdoj .

Fig. 198 Fig. 197 La perdoj en la ferkerno estas kaŭzataj precipe per la kirlokurentoj kaj per la ŝanĝo de magnetigo de la kerno.

La kirlo-kurentoj estiĝas, ĉar la kerno konsistas el konduktanta materialo (fero) kaj pro tio eblas konduktantaj cirkvitoj, en kiuj la ŝanĝanta magnetkampo induktas kurenton (vidu Fig. 198). Oni malgrandi- gas tiujn perdojn uzante lamenstrukturajn ferkernojn, t.e. ferkernoj el izolitaj ladofolioj, kiuj malfaciligas la kirlo-kurentojn (vidu Fig. 197).

La magnetkampo en la ferkerno daŭre ŝanĝiĝas de pozitiva maksimumo al negativa maksimumo. Por tio necesas energio, kiu dependas de la magnetaj ecoj de la kerno.

Kiam tra la bobenoj fluas kurento, parto de la energio alportita al la primara bobeno nece- sas por superi la rezistancon de la bobeno. Same ankaŭ parto de la energio cedita al la se- kundara bobeno perdiĝas por superi la rezistancon de la bobeno. Tiuj perdoj nomiĝas kuproperdoj, ĉar kutime la drato de la bobenoj estas el kupro. La kuproperdoj superregas kiam la transformilo estas plene ŝarĝata, dum malgranda ŝarĝo superregas perdoj en la kerno.

Transmisio de elektra energio

Eksperimento 22 Perdoj depende de tensio

Fig. 199 En tiu eksperimento estas kom- parata modele la transmisio de elektra energio per malalta tensio kun tiu per alta tensio.

Oni supozas, ke elektrejo trans- portas energion al uzanto en dis- tanco de 6 km per kablo kun ku- praj konduktiloj kies sekca areo egalas al 10 mm². Tiel la rezis- tanco de ĉiu konduktilo en la kablo egalas al

En la modelo estas uzataj dratoj el konstantano kun diametro egala al 0,2 mm (A= 0,0314 mm²) kaj longo egala al

La tensiofonto liveras alternan tension, kiu estas egala al 12 V. La uzanto estas lampo kun nominalaj valoroj 12V / 25W.

Unue oni transportas la elektran energion per malalta tensio sen transformilo (vidu Fig. 199). Videblas, ke la lampo ne lumas. Tio kompreneblas, se oni konsideras la cirkvitskemon. La lampo estas en serio kun la konduktiloj. La nominala kurento kaj la rilata rezistanco de la lampo estas

La kurento egalas al tute ne sufiĉa por ekbriligi la lampon.

Fig. 200 La tensio aplikata al la lampo estas . Plejparte de la tensio estas perdata dum la eksperimento laŭlonge de la konduktiloj.

Due oni transportas energion per alta tensio uzante transformilojn (vidu Fig. 200). Ĉifoje la lampo ekbrilas, evidente la tensio liverata de la dua transformilo sufiĉas.

La rezultoj de eksperimento 22 estas facile kompreneblaj, se oni konsideras la kurenton en la transmisiantaj konduktiloj. Pro la transformilo la tensio en la konduktiloj estas kvinoblo de la tensio de la tensiofonto. Sekvas ke, por transporti saman povumon, la kurento estas kvinono. Pro tio ankaŭ la perdoj de tensio estas nur kvinono de tiuj sen transformilo. Sekve plejparto de la komenca tensio disponeblas por la lampo kiu povas ekbrili, kvankam nun perdoj de energio okazas ankaŭ en la transformiloj.

Ekzemplo 38

Fig. 201 La lampo de Fig. 201 havas nominalajn valorojn de 4 V / 40 mA.

La rezistanco de la kunduk- tiloj egalas al 50 V .

Kiom grandas la necesa ten- sio de la tensiofonto, por ke la lampo plene lumu?

Oni supozas la transformilojn idealaj, t.e. senperdaj.

Solvo

Sen perdoj en la transformiloj rezultas

Pro la perdoj la praktike bezonata tensio estas iomete pli alta.

Fig. 202: Skemo de elektra reto Por malgrandigi la perdojn en la konduktiloj, elektra energio estas transportata kun tre alta tensio ĝis 380 kV.

Ĉar por la transmisiata elektra povumo validas sek- vas, ke ju pli granda estas la ten- sio, des pli malgranda estas la ku- rento, kiu necesas por transporti la saman kvanton da energio dum tempo-unuo.

La povumo kiu perdiĝas en la konduktilo egalas al

Se oni centobligas la tension, la kurento iĝas centono kaj la perdoj iĝas dek-milono de la antaŭa valoro.

Pro tio la tensio estas pligran- digata tuj post la generatoroj de elektrejo, kaj malgrandigata prok- sime al uzanto (vidu Fig. 202)

Fig. 203 Solvendaj problemoj

Metala kadro kun a = 30 cm kaj b = 40 cm (vidu Fig. 203) estas en- ŝovata en magnetan kampon kun intenso de 50 mT dum tempo egala al 0,2 s.

Fig. 204 a) Kiom grandas la induktata tensio dum la enŝovo?
b) Kiom grandas la kurento dum la enŝovo, se la tuta rezistanco de la kadro egalas al 11,9 mV ?
c) Kalkulu la forton, kiu necesas dum la enŝovo, la faritan laboron kaj la produktitan elektran energion!

La rotoro de generatoro prezentita en Fig. 204 kun d = 3 cm kaj s = 4 cm havas 450 volvojn. La tuta rezistanco de la volvoj egalas al 5,4 V. La rotoro estas turnata kun frekvenco egala al 2 Hz en magneta kampo kun 200 mT. Al generatoro estas konektita lampo, kies rezistanco egalas al 10 V.

Kalkulu la kurenton kaj la tordomomanton, kiu necesas, por turni la rotoron!

Uzanto bezonas elektran povumon egala al 15 kW kun tensio de 230 V.

Oni supozas, ke la uzanto estas rekte konektita al elektrejo per konduktiloj, kies tuta rezistanco egalas al 50 V.

a) Kiom devas grandi la tensio de generatoro, kaj kiom grandas la povumo perdita en konduktiloj.

Fig. 205 b) Per ideala transformilo la tensio de generatoro estas pligrandigata al 230 kV kaj proksime al uzanto ĝi estas malgrandigata per alia ideala transformilo al 230 V (vidu Fig. 201). Je kiom sumiĝas la perdoj en konduktiloj en ĉi tiu kazo?

La rezistanco de la najlo en Fig. 205 egalas al 5 mV. La transformilo havas primaran bobenon kun 600 volvoj kaj sekundaran bobenon kun 6 volvoj.

Kiom grandas la kurento en la najlo, kiam la primara bobeno estas konektata al tensio egala al 230 V. La transformilo estu konsiderata kiel ideala, t.e. senperda.

Fig. 206 La aluminia ringo je la dekstra flanko de la ferkerno de Fig. 206 funkcias kiel sekundara bobeno de transformilo. Ĝi havas rezistancon egala al 0,3 mV. La primara bobeno havas 600 volvojn.

Kiom grandas la elektra povumo transmisiata al la ringo, se la primara bobeno estas konektita al tensio egala al 230 V? La transformilo estu konsiderata kiel ideala.

Respondoj

1. La tensio egalas al 30 mV kaj la kurento egalas al 2,52 A. La necesa laboro egalas al

15 mJ.

2. La kurento egalas al 88 mA kaj la necesa momanto estas 0,95 Ncm.

3. a) Necesas tensio de generatoro egala al 3490 V. En la konduktiloj perdiĝas 213 kW.
b) Kun transformiloj la perdoj egalas al 0,21 W.

4. La kurento egalas al 4,6 A.

5. La povumo egalas al 490 W.

Vortindekso

absoluta permeablo	46

akcelo	16

akcelo, centripeta	27

akcelo, konstanta	18

alcentra forto	27

ampermetro	42

ampermezurilo	42

ampero, difino	41

baza ekvacio de mekaniko	19

centra forto	27

cirkla movo	26

decentra forto	27

diamagneta	46

efikeco de transformilo	62

ekvilibro	2

ekvilibro, mekanika	7

ekvilibro, specoj de	12

elektromagneta forto	38

elektromagneta indukto	51

elementaj magnetoj	32

falo	20

falo en aero	21

Faraday, eksperimento	54

Faraday, Michael	54

feromagneta	31, 46

flukso, magneta	53

generatoro	58

Hertz, Heinrich	26

indiferenta ekvilibro	12

indukto en rotacianta volvo	52

indukto, elektromagneta	51

kampo, magneta	33

kampolinio	33

katodradia tubo	48

kirlokurento	62

klinita ebeno	4, 22

kurentmezurilo	42

Lenz, Emil	57

Lenz, leĝo de	57

levbrako	6

levilo	8

libera falo	20

lorenca forto	47

Lorentz H.A.	47

magneta fluksdenso	37

magneta flukso	53

magneta kampo	33

magneta kampo de bobeno	45

magneta kampo de elektra kurento	34

magneta kampo, mezuro	37

magneta konstanto	46

magneta permeablo	45

magnetado	32

magnetismo, fundamentoj	31

magneto	31

malkompono de forto	3

malkompono sur klinita ebeno	4

malstabila ekvilibro	12

masocentro	10

mekanika ekvilibro	7

momantoboltilo	7

motoro, elektra	44

movenergio	23

movo	16

neŭtono, laŭleĝa difino	19

Oersted, eksperimento de	34

Oersted, Hans Christian	34

paralelogramo de fortoj	1

paramagneta	46

paraŝutado	21

permeablo, magneta	45

Pitagoro	2

poluso, magneta	31

rapido	16

regulo de la tri fingroj	36

relativa permeablo	46

renversiĝo	13

reto, elektra	64

rezultanto	1

stabila ekvilibro	12

stabileco	13

Tesla, Nicola	37

teslo	37

tordomomanto	6

transformatoro	60

transformilo	60

transmisio de elektra energio	63

vektora sumo	1

ventgeneratoro	13

Weber, Wilhelm	54